होम
अट्रेंडम
खाता में प्रवेश
सेटिंग्स
भोजपुरीपिडिया के बारे में
नामंजूरी
भोजपुरीपिडिया
खोजीं
लिट्टी
के संपादन कइल जा रहल बा
चेतावनी:
रउआँ आपन खाता में प्रवेश नइखीं कइले। अगर रउआँ कौनों बदलाव करब त राउर आईपी पता सभके लउकी। अगर रउआ
खाता में प्रवेश करब
या
नया खाता बनाइब
तब, अउरी सुबिधा सब की संघे राउर संपादन के श्रेय भी राउर प्रयोगकर्तानाँव के मिली!
स्पैम-बिरोधी रोक (Anti-spam check) एके
मत
भरीं!
{{Infobox food | name = लिट्टी | image = | caption = आगि के भउर में सेंकल लिट्टी, करिया हो गइल हिस्सा सोन्ह महक आ सवाद जोड़े ला; घीव के लेप कइल जाला या घीव में बोर के निकाल लिहल जाला | alternate_name = भउरी, फुटेहरी, भरुती | country = {{झंडा|भारत}} आ {{झंडा|नेपाल}} | region = [[बिहार]], [[झारखंड]], उत्तर प्रदेश के [[पूर्वांचल]] आ नैपाल के [[मधेस]] | creator = | course = | served = गरम | main_ingredient = [[पिसान|गोहूँ के पिसान]], [[सतुआ]], साग-सब्जी , मसाला, आ [[घीव]] | variations = [[बाटी]] | calories = | other = }} '''लिट्टी''', '''बाटी''' या '''भउरी''' [[भोजपुरी क्षेत्र]] के एक ठो पकवान हवे जे गोहूँ के आटा के बनल गोल-गोल लोई के रूप में होला आ एकरे बीच [[चना]] के [[सतुआ]] के चटक मसाला भरल होला आ ई आगि के भउर में सेंक के बनावल जाला।<ref>{{cite web|url=http://www.biharandjharkhand.com/recipe/ranu_littichokha.htm |title=Food and Recipes |publisher=Bihar and Jharkhand |date= |accessdate=2012-09-05}}</ref> आम तौर पर ई गोइंठा के आगि में सेंकल जाला<ref name="Thangam1993">{{cite book|author=Philip Thangam|title=Flavours From India|url=https://books.google.com/books?id=uGaLeof_JUUC&pg=PA6|accessdate=28 September 2012|date=1 जनवरी 1993|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-0817-0|pages=6–}}</ref> हालाँकि, कोइला के आंच में या आधुनिक ओवन में भी संकल जा सकेला। नया जमाना में एकरा तेल में छान के भी बनावल जा रहल बाटे।<ref name="DasguptaGupta1995">{{cite book|author1=Minakshie Dasgupta|author2=Bunny Gupta|author3=Jaya Chaliha|title=Calcutta Cook Book|url=https://books.google.com/books?id=btECzLTe6kMC&pg=PA347|accessdate=28 September 2012|date=1 जनवरी 1995|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-046972-1|pages=347–}}</ref> लिट्टी के गाढ़ दाल, [[चोखा]] या मीट के साथ खाइल जाला। लिट्टी-चोखा प्रसिद्ध आ पूरा भोजन हवे।<ref name="Trefler2011">{{cite book|author=Caroline Trefler|title=Fodor's Essential India: With Delhi, Rajasthan, the Taj Mahal & Mumbai|url=https://books.google.com/books?id=iCbp42bJ8FQC&pg=PA157|accessdate=28 September 2012|date=21 June 2011|publisher=Random House Digital, Inc.|isbn=978-1-4000-0529-1|pages=157–}}</ref> बिहार आ झारखंड में टीशन के आसपास या बजार में चोखा के साथ लिट्टी बेचे वाला ठेला एक ठो आम दृश्य हवे। लिट्टी-चोखा के [[भोजपुरी संस्कृति]] आ [[बिहार क खाना|बिहार]] के पहिचान के रूप में देखल जाए लागल बा आ अब ई भोजन देस-बिदेस में ले पहुँच बना चुकल बाटे। ==नाँव== आमतौर पर लिट्टी, भउरी, भौरी, भरुती, आ फुटेहरी एकही चीज हवे आ वर्तमान में सभसे परसिद्ध नाँव लिट्टिये बा। हालाँकि, अभी भी देहाती इलाका सभ में एकरा के भउरी कहल जाला। चलन में आजकाल्ह जेवना के लिट्टी कहल जात बा ओके परंपरागत रूप से भउरी या भरुती कहल जाय। लिट्टी त हाथ से थाप के बनावल मोट मोट रोटी के कहल जाय।<ref name="Upādhyāya(India)1991">{{cite book|author1=कृष्णदेव उपाध्याय|title=भोजपुरी लोक संस्कृति|url=https://books.google.com/books?id=xlHpAAAAMAAJ|year=1991|publisher=हिंदी साहित्य सम्मलेन, प्रयाग|place=इलाहाबाद}}</ref> हालाँकि परंपरागत रूप से जवना मोट रोटी के लिट्टी कहल जाय ऊ भी सादा आटा के या कुछ मसाला भर के भरुई बने आ एह अनुसार मकुनी आ बेर्हईं इत्यादि नाँव से जानल जाले। लिट्टी के आमतौर पर [[बाटी]] भी कह दिहल जाला, जबकि बाटी एक ठो एकदम अलग सवाद वाली आ अलग क्षेत्र के चीज हवे। बाटी मध्य प्रदेश आ राजस्थान में प्रचलित खाना हवे आ दाल-बाटी-चूरमा पूरा भोजन के नाँव हवे। ==बिबरण== [[File:Litti being prepared in a restaurant barbeque in Bengaluru, India.webm|thumb|बंगलौर में एक ठो रेस्तरां में लिट्टी तइयार कइल जा रहल बाटे]] लिट्टी देखे में गोल-गोल, देसी घीव में चमकत, सोन्ह सुगंध वाला ब्यंजन हऽ।<ref name="(India)Choudhury1966">{{cite book|author=प्रणब चन्द्र राय चौधुरी|title=बिहार जिला गजेटियर |url=https://books.google.com/books?id=0nw1AAAAIAAJ|accessdate=28 सितंबर 2012|year=1966|publisher=सुपरीटेंडेंट, गवर्नमेंट प्रेस, बिहार|page=807}}</ref> कही-कही एकरा के चापुटो बनावे के चलन बा आ एकरा के जब बिना सतुआ भरले बनावल जाला तब सादी भउरी कहल जाला। सादी भउरी के एक ठो रूप भीतर से खोंखर भी हवे। सादी भउरी के चिकन या मीट के साथ काफी पसंद कइल जाला। गाढ़ दाल, जेकरा के भोजपुरी क्षेत्र में नकदावा कहल जाल, के साथ भी सादी भउरी खाइल जाला। भरुई लिट्टी बनावे खातिर {{abbr|सतुआ|भूंजल चना के पिसान}} में नून, मरिचा, कुछ मसाला आ महीन कटल लहसुन डाल के मीसल जाला। कुछ जगह एकरा के चटकार बनावे खातिर मरिचा के अँचार भी डालल जाला। जब ई मसाला त इयार हो जाला तब एकरा के सानल आटा के कटोरी नियर बना के ओह में भरल जाला आ गोल लोई नियर रूप दे दिहल जाला। अब ई सेंके खातिर तइयार हो जाला। [[गोईंठा]] के भउर या कोइला के आँच पर एकरा के सेंक दिहल जाला। परोसे के समय ले गरम रहे एकरा खातिर ओही राखी में तोप के भी रखल जाला। परोसे से पहिले कपड़ा से राखी झार के भउरी पर गरम देसी घीव चोभ दिहल जाला या फिर सीधे घीव में बोर के निकाल लिहल जाला। एकर एक ठो दूसर तरीका भाप से पकावल भी हवे। कवनो भदेली आदि बर्तन में रख के पानी डाल के उबाल लिहल जाला फेन कड़ाही में तेल डाल के छान दिहल जाला एह बिधि के बनल लिट्टी चिकनाहट के कारन ओतना लोक प्रिय नइखे। एक ठो अन्य तरीका हवे गोल लोई के बना लिहले की बाद तेल में छान के पकावल। ई रूप में बनल भउरी अकसर जतरा के समय साथ ले जाए आ डहरी में खाए खातिर बनावल जाले। बजार में भी बहुत सारी दुकान पर एह रूप में बनल लिट्टी नाश्ता के तौर पर मिल जाले। ==सांस्कृतिक महत्व आ प्रसिद्धि== लिट्टी-[[चोखा]] आज के समय में [[भोजपुरी क्षेत्र]] के [[भोजपुरी संस्कृति|संस्कृति]] के पहिचान के रूप में देखल जाये लागल बा। बिहार, झारखंड आ पूरबी उत्तर प्रदेश में जहाँ ई कबो काम चलाऊँ भोजन के रूप में इस्तेमाल होखे या बनावे में आसानी के कारण बनभोज इत्यादि में बनावल जाय, अब ई एह क्षेत्र के लोग के पहिचान के रूप में देखल जाला। आमतौर पर टीशन आ बजार में लागे वाला लिट्टी चोखा के ठेला<ref>{{cite web|last=Rowlatt |first=Justin |url=http://www.bbc.com/news/world-asia-india-36845267 |title=The street food so good it is waved through airport checks - BBC News |language=en |publisher=Bbc.com |date=2016-07-22 |accessdate=2017-01-04}}</ref> से उप उठ के ई ब्यंजन अब बड़े-बड़े मेला इत्यादि के फ़ूडस्टाल सभ के बीच जगह बना चुकल बाटे। बिबाह भोज में भी ई आजकल दिखाई दे रहल बिया। देश-बिदेश में एकर प्रचलन बढ़त जात बा। परंपरागत बनारसी पिकनिक में लिट्टी एक ठो प्रमुख पकवान के रूप में रहल हऽ।<ref name="मुखर्जी2009">{{cite book|author=विशवनाथ मुखर्जी|title=बना रहे बनारस|url=https://books.google.com/books?id=IWbsoYJ03BUC&pg=PA133|year=2009|publisher=भारतीय ज्ञानपीठ|isbn=978-81-263-1713-4|pages=133–}}</ref> बिहार के राजधानी पटना में भारत के बाहर से आवे वाला लोग लिट्टी के बहुत पसंद करे ला आ इनहन लोग में काफी लोग के त इहाँ आवे के बाद पहिली बेर एह व्यंजन के पता लागे ला।<ref>{{cite web|url=http://www.livehindustan.com/news/patna/article1-Devotees-will-be-served-liitti-chokha-to-Pizza-during-Prakashotsava-641400.html |title=Devotees will be served liitti chokha to Pizza during Prakashotsava |publisher=LiveHindustan.com |date=2016-12-24 |accessdate=2017-01-04}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bhaskar.com/news/PUN-PAT-MAT-latest-patiala-news-050502-1703771-NOR.html |title=श्रद्धालुओं को लुभा रहा बिहार का लिट्टी-चाेखा |publisher=www.bhaskar.com |date= |accessdate=2017-01-04}}</ref> इहे ना ई खाना बिहार के छोट छोट शहर सभ<ref>{{cite web|last=Khabar |first=Prabhat |url=http://www.prabhatkhabar.com/news/rohatas/story/918776.html |title=जश्न में डूबा सासाराम शहर |publisher=Prabhatkhabar.com |date= |accessdate=2017-01-04}}</ref><ref>{{cite web|last=Khabar |first=Prabhat |url=http://www.prabhatkhabar.com/news/bhojpur/story/918465.html |title=नये साल के जश्न में डूबा रहा भोजपुर |publisher=Prabhatkhabar.com |date= |accessdate=2017-01-04}}</ref> से ले के दिल्ली<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-ncr-food-festival-in-delhi-15260205.html |title=ncr Food Festival in Delhi 15260205 |publisher=Jagran.com |date= |accessdate=2017-01-04}}</ref> बंबई आ लगभग हर बड़ भारतीय शहर ले पहुँच बना चुकल बाटे। हाल में एक ठो खबर के मोताबिक झारखंड के एक ठो इंजीनियर जे अमेरिका में नौकरी करे लें उनके बनावल समूह उहाँ प्रयोग के रूप में एकर स्टाल लगावल जे कुछे घंटा में खाली हो गइल।<ref>{{cite web|author=जनसत्ता ऑनलाइन |url=http://www.jansatta.com/international/bihari-youth-employee-bank-america-opened-litti-chokha-stall-us/220804/ |title=Bihari Youth and Employee of Bank of America opened Litti-Chokha stall in US - बैंक ऑफ अमेरिका में वाइस प्रेसिडेन्ट मैनेजर ने अमेरिका में लगाया लिट्टी-चोखा का स्टॉल, 2 घंटे में ही हुआ आउट ऑफ स्टॉक |publisher=Jansatta |date= |accessdate=2017-01-04}}</ref><ref>{{cite web|author=Share on FacebookShare on Twitter |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ranchi/xaviers-alumni-take-litti-chokha-to-the-world/articleshow/56288443.cms |title=Xaviers' alumni take litti-chokha to the world - Times of India |publisher=Timesofindia.indiatimes.com |date= |accessdate=2017-01-04}}</ref> ==फोटो गैलरी== <gallery> Litti Chokha.jpg|लिट्टी-चोखा Litti chokha dipped in Ghee.jpg|लिट्टी-चोखा Litti Chicken.jpg|लिट्टी आ मुर्गा Fried Litti with Baigan Bharta.jpg|तेल में छानल लिट्टी </gallery> ==इहो देखल जाय== {{Commons category|Litti (cuisine)|लिट्टी (पकवान)}} * [[चोखा]] * [[बैंगन भर्ता]] * [[बिहार के खाना]] ==संदर्भ== {{Reflist|30em}} [[श्रेणी:बिहार के खाना]] [[श्रेणी:भोजपुरी संस्कृति]] [[श्रेणी:बिहार के संस्कृति]] [[श्रेणी:भारतीय खाना]] [[श्रेणी:नेपाली खाना]]
सारांश:
ई नोट कर लीं कि भोजपुरीपिडिया पर सगरी योगदान के दुसरा योगदानकर्ता लोगन द्वारा संपादित कइल जा सकेला, बदलल या हटावल जा सकेला। अगर आप ई नइखीं चाहत की राउर लिखल चीज के केहू भी बे-मोहछोह के संपादित क दे, तब ए के इहाँ मत डालीं।
रउआँ इहो वादा करत बानी की आप ई खुद लिखले बानी या फिर पब्लिक पहुँच में मौजूद या अइसने कौनों फ्री स्रोत से नकल कइले बानी (ढेर जानकारी खातिर
भोजपुरीपिडिया:कापीराइट सब
देखीं)।
बिना परमीशन के कॉपीराइट वाली चीज इहाँ कब्बो मत डालीं!
कैंसिल
संपादन में मदद
(नया विंडो में खोलीं)
ए पन्ना पर इस्तेमाल टेम्पलेट कुल:
टेम्पलेट:Abbr
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite book
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite web
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Commons category
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Infobox food
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Reflist
(
संपादन करीं
)