Jump to content
Main menu
Main menu
move to sidebar
लुकवाईं
नेविगेशन
मुख्य पन्ना
हाल के बदलाव
अट्रेंडम पन्ना
मीडियाविकि के बारे में मदद
भोजपुरीपिडिया
खोज
खोजीं
Appearance
खाता बनाईं
खाता में प्रवेश
निजी औजार
खाता बनाईं
खाता में प्रवेश
Pages for logged out editors
learn more
योगदान
बातचीत
गंगा
(खंड) के संपादन कइल जात बा
पन्ना
बातचीत
भोजपुरी
पढ़ीं
संपादन करीं
स्रोत संपादित करीं
इतिहास देखीं
औजार
औजार
move to sidebar
लुकवाईं
Actions
पढ़ीं
संपादन करीं
स्रोत संपादित करीं
इतिहास देखीं
जनरल
इहाँ का जुड़ल बा
संबंधित बदलाव
खास पन्ना
पन्ना से जुड़ल जानकारी
Appearance
move to sidebar
लुकवाईं
चेतावनी:
रउआँ आपन खाता में प्रवेश नइखीं कइले। अगर रउआँ कौनों बदलाव करब त राउर आईपी पता सभके लउकी। अगर रउआ
खाता में प्रवेश करब
या
नया खाता बनाइब
तब, अउरी सुबिधा सब की संघे राउर संपादन के श्रेय भी राउर प्रयोगकर्तानाँव के मिली!
स्पैम-बिरोधी रोक (Anti-spam check) एके
मत
भरीं!
==जलबिज्ञान== [[File:GangesValley&Plain.jpg|thumb|200px|right|एगो 1908 ई के नक्शा जेवना में गंगा आ एकर सहायिका नदिन के देखावल गइल बा। गंगा में बायें किनारे से मिले वाली [[गोमती नदी|गोमती (Gumti)]], [[सरजू नदी|घाघरा (Gogra)]], [[नारायणी|गंडकी (Gandak)]], आ [[कोसी नदी|कोसी (Kusi)]]; दाहिने किनारे से आ के मिले वाली में मुख्य बाड़ी [[यमुना नदी|जमुना (Jumna)]], [[सोन नदी|सोन]], [[पुनपुन]] आ [[दामोदर नदी|दामोदर]]।]] गंगा के थाला आ एकर मार्ग जलबैज्ञानिक अध्ययन के नजरिया से कई तरह से कइल जाला। मुख्य समस्या एकर परिभाषा के कारन होला। आम बिचार आ नाँव के हिसाब से गंगा नाँव अलकनंदा आ भागीरथी के संगम देवप्रयाग से ले हुगली आ पद्मा की दू गो धारा में अलग होखला ले के मार्ग के मानल जाला। परंपरागत रूप से एके गौमुख से ले के गंगासागर ले मानल जाला। एकरी डेल्टा वाला हिस्सा में भी कई धारा में कौना के मुख्य मानल जाय ई समस्या पैदा हो जाले। एही सभ से एकर लंबाई आ थाला के रकबा अउरी कुल जल निकास के मात्रा के गिनती में कई तरह के मत हो जाला। [[File:River Ganga in Patna 201 (1).JPG|thumb|200px|पटना में गंगा पर गांघी सेतु]] [[File:Vikramshila Setu.jpg|right|thumb|200px|भागलपुर में बिक्रमशिला सेतु]] [[File:River Ganga with Howrah bridge in the backdrop.jpg|thumb|200px|[[कलकत्ता]] में गंगा, पीछे [[हावड़ा के पुल]] लउकत बाटे]] आमतौर पर गंगा के लंबाई {{convert|2500|km|mi|abbr=on}} से कुछ अधिका, लगभग {{convert|2505|km|mi|abbr=on}}<ref name="Merriam-WebsterInc1997">{{cite book|author=मरयम वेबस्टर|title=Merriam-Webster's geographical dictionary|trans-title=मरयम वेबस्टर के भूगोलीय डिक्शनरी| url=https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&pg=PA412|accessdate=30 नवंबर 2015|year=1997|publisher=मरयम वेबस्टर|isbn=978-0-87779-546-9|page=412}}</ref> से {{convert|2525|km|mi|abbr=on}} ले बतावल जाले<ref name="Gupta2007" />{{sfn|जैन|अग्रवाल|सिंह|2007|p341}} या लगभग {{convert|2550|km|mi|abbr=on}}।<ref name="Berga2006">{{cite book|author=एल बरगा|title=Dams and Reservoirs, Societies and Environment in the 21st Century: Proceedings of the International Symposium on Dams in the Societies of the 21st Century, 22nd International Congress on Large Dams (ICOLD), Barcelona, Spain, 18 जून 2006|trans-title = बाँध आ जलाशय:21वीं सदी के बाँध आ समाज, बड़हन बाँध पर 22वीं इंटरनेशनल कांग्रेस (आइ सी ओ एल डी), बार्सीलोना, स्पेन| url=https://books.google.com/books?id=T01W4Jbe1q8C&pg=PA1304|accessdate=30 नवंबर 2015|date=25 मई 2006|publisher=टेलर एंड फ्रांसिस|isbn=978-0-415-40423-5|page=1304}}</ref> ए सगरी नाप में गंगा के सोता [[भागीरथी नदी|भागीरथी]] के [[गंगोत्री हिमानी]] से [[गोमुख]] से निकले वाली धारा के मानल जाला आ एकर मुहाना मेघना नदी के मुहाना के मानल जाला।<ref name="Gupta2007"/><ref name="Merriam-WebsterInc1997"/>{{sfn|जैन|अग्रवाल|सिंह|2007|pp343-342}}<ref name="Berga2006"/> कुछ लोग हरिद्वार के भी गंगा के स्रोत माने ला जहाँ से ई मैदान में प्रवेश करे ले।<ref name="DhungelPun2009" /> कुछ जगह एकर लंबाई हुगली शाखा के मुख्य मान के दिहल जाले जेवन की मेघना शाखा से ढेर हवे। तब एकर लंबाई भागीरथी के उद्गम से ले के हुगली के मुहाना ले लगभग {{convert|2620|km|mi|abbr=on}},<ref name="Parua2010">{{cite book|author=प्रणब कुमार परुआ |title=The Ganga: water use in the Indian subcontinent|trans-title = गंगा:भारतीय उपमहादीप में पानी के इस्तेमाल | url=https://books.google.com/books?id=yUc7Cus2a-MC&pg=PA267|accessdate=30 नवंबर 2015|date=3 जनवरी 2010|publisher=स्प्रिंजर|isbn=978-90-481-3102-0|pages=267–272}}</ref> या हरिद्वार से हुगली के मुहाना लव {{convert|2135|km|mi|abbr=on}} बतावल जाले।<ref name="DhungelPun2009"/> कुछ अन्य लोग भागीरथी से बांग्लादेस बाडर ले, पदमा नाम भइला ले, एकर लंबाई {{convert|2240|km|mi|abbr=on}}।<ref name="MirzaMirjā2004">{{cite book|author1=ऍम. मुनीरुल कादर मिर्ज़ा|author2=Ema. मनीरुला कादर मिर्जा|title=The Ganges water diversion: environmental effects and implications|trans-title = गंगा के पानी के डायवर्जन: पर्यावरणीय प्रभाव आ परिणाम|url=https://books.google.com/books?id=g854ur_f6xcC&pg=PA1|accessdate=30 नवंबर 2015|year=2004|publisher=स्प्रिंजर|isbn=978-1-4020-2479-5|pages=1–6}}</ref> [[टोंस नदी|टोंस]]-यमुना-गंगा के लगातार एक नदी मान लिहल जाय टी ई गंगा बेसिन के सभसे लमहर नदी होई (2,758 km.)<ref>[http://www.telegraphindia.com/1141226/jsp/frontpage/story_19260654.jsp So what? Ganga is Ganga- Research by Delhi geologists points to longer river that has been overlooked]</ref> हालाँकि परम्परा में टोंस के अलग नदी मान लिहल जाला आ गंगा आ यमुना के लंबाई गंगोत्री आ यमुनोत्री से नापल जाला। लंबाई के अलावा गंगा नदी के थाला (बेसिन) के बिस्तार पर भी अलग-अलग मत देखे के मिलेला। गंगा के थाला चार गो देसवन में बिस्तार लिहले बाटे, भारत, नेपाल, चीन, आ बांग्लादेस; भारत के इगारह गो राज्य में ई थाला के बिस्तार बा, हिमाचल प्रदेश, पंजाब, हरियाणा, उत्तराखण्ड, उत्तर प्रदेश, राजस्थान, मध्य प्रदेश, छत्तीसगढ़, बिहार, झारखंड, आ पच्छिम बंगाल आ दिल्ली।<ref>{{cite journal | title=The Ganges Water Machine| author=Roger Revelle and V. Lakshminarayan| journal=Science| date=9 मई 1975| volume=188 |issue=4188| pages=611–616| url=http://www.sciencemag.org/content/188/4188/611.extract | doi=10.1126/science.188.4188.611 }}</ref> गंगा के थाला, डेल्टा के शामिल क के बाकी ब्रह्मपुत्र आ मेघना के बेसिन के अलग रख के {{convert|1080000|km2|sqmi|abbr=on}} बाटे जेवना के {{convert|861000|km2|sqmi|abbr=on}} हिस्सा (लगभग 80%) भारत में बा, {{convert|140000|km2|sqmi|abbr=on}} हिस्सा (13%) नेपाल में, {{convert|46000|km2|sqmi|abbr=on}} हिस्सा (4%) बांग्लादेस में, आ {{convert|33000|km2|sqmi|abbr=on}} हिस्सा (3%) चीन में बाटे।<ref name="Suvedī2005">{{cite book|last=Suvedī|first=Sūryaprasāda|title=International watercourses law for the 21st century: the case of the river Ganges basin|url=https://books.google.com/books?id=Vn4OSPZXo3QC&pg=PA61|accessdate=24 अप्रैल 2011|year=2005|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-4527-6|page=61}}</ref> जब कभी गंगा-ब्रह्मपुत्र- मेघना के थाला एकट्ठा एकही मान लिहल जाला तब एकर बिस्तार {{convert|1600000|km2|sqmi|abbr=on}} पर बाटे।<ref name="Elhance1999">{{cite book|last=Elhance|first=Arun P.|title=Hydropolitics in the Third World: conflict and cooperation in international river basins|url=https://books.google.com/books?id=uB0ZSZjTECsC&pg=PA156|accessdate=24 अप्रैल 2011|year=1999|publisher=US Institute of Peace Press|isbn=978-1-878379-91-7|pages=156–158}}</ref> or {{convert|1621000|km2|sqmi|abbr=on}}.<ref name="Arnold2000">{{cite book|last=Arnold|first=Guy|title=World strategic highways|url=https://books.google.com/books?id=FarwCNdYdmoC&pg=PA223|accessdate=26 अप्रैल 2011|year=2000|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-57958-098-8|pages=223–227}}</ref> ई गंगा-ब्रह्मपुत्र-मेघना थाला (GBM या GMB) के बिस्तार भारत, नेपाल, भूटान, चीन आ बांग्लादेश मे बा।<ref name="ServatSystems2002">{{cite book|author1=Eric Servat|author2=IAHS International Commission on Water Resources Systems|title=FRIEND 2002: Regional Hydrology: Bridging the gap between research and practice|url=https://books.google.com/books?id=9NxqSD-V-acC&pg=PA308|accessdate=18 अप्रैल 2011|year=2002|publisher=IAHS|isbn=978-1-901502-81-7|page=308}}</ref> गंगा थाला उत्तर ओर [[हिमालय]] आ [[पारहिमालय]] से ले के दक्खिन में [[बिंध्य परबत]] आ पच्छिम में [[अरावली]] के पूरबी ढाल से पूरुब में [[छोटा नागपुर के पठार]] होखत [[सुंदरबन]] डेल्टा ले फइलल बाटे। गंगा के बहाव के बहुत बड़ा हिस्सा हिमालयी क्षेत्र से हासिल होला। हिमालयी क्षेत्र में ई थाला के बिस्तार यमुना सतलज बिभाजक से ले के नेपाल सिक्किम सीमा ले, जहाँ ब्रह्मपुत्र के थाला एकरा से अलग होला, पच्छिम से पूरुब 1,200 km के चौड़ाई में बा। ई खंड में बिस्व के 14सभसे ऊँच परबत चोटी में से 9 गो चोटी बाड़ी जेवना में [[माउंट एवरेस्ट]] भी बा जेवन गंगा बेसिन आ बिस्व के सभसे ऊँच बिंदु हवे।<ref name="evepkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10640|title=Mount Everest, China/Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> अउरी चोटी सभ में [[कंचनजंघा]],<ref name="kangchpkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10653|title=Kāngchenjunga, India/Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> [[ल्होत्से]],<ref name="lhotpkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10642|title=Lhotse, China/Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> [[मकालू]],<ref name="makalpkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10649|title=Makalu, China/Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> [[चो ऑयू]],<ref name="choopkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10634|title=Cho Oyu, China/Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> [[धौलागिरि]],<ref name="dhaulapkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10620|title=Dhaulāgiri, Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> [[मंसालू]],<ref name="manaslpkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10627|title=Manaslu, Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> [[अन्नपूर्णा I (मुख्य)|अन्नपूर्णा]]<ref name="annappkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10621|title=Annapūrna, Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> and [[शिशापांगमा]].<ref name="shishpkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10631|title=Shishapangma, China|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> बाटें।हिमालयी हिस्सा में हिमाचल प्रदेश के दक्खिनी पूरबी भाग, पूरा उत्तराखंड, पूरा नेपाल, आ पच्छिम बंगाल के सभसे उत्तरी हिस्सा आवेला।<ref>{{cite book|title=Himalayan Passage: Seven Months in the High Country of Tibet, Nepal, China, India, and Pakistan|page=217|publisher=The Mountaineers Books|author=Jeremy Schmidt}}</ref> गंगा नदी के निकास बहाव (डिस्चार्ज) भी कई प्रकार से बतावल जाला। जब मेघना नदी के मुहाना से होखे वाला निकास के नापल जाला तब यह में गंगा ब्रह्मपुत्र आ मेघना तीनो के पानी होखे ला आ ई कुल {{convert|38000|m3/s|cuft/s|abbr=on}},<ref name="Arnold2000"/> या {{convert|42470|m3/s|cuft/s|abbr=on}} बतावल जाला।<ref name="Parua2010"/> दुसरा ओर, जब गंगा, ब्रह्मपुत्र आ मेघना जे अलगा-अलगा बहाव बतावल जाला तब गंगा के लगभग {{convert|16650|m3/s|cuft/s|abbr=on}}, ब्रह्मपुत्र के लगभग {{convert|19820|m3/s|cuft/s|abbr=on}}, मेघना के {{convert|5100|m3/s|cuft/s|abbr=on}} बहाव निकास बतावल जाला।{{sfn|जैन|अग्रवाल|सिंह|2007|pp334-341}} [[File:Hardinge Bridge Bangladesh (4).JPG|thumb|200px|right|[[हार्डिंग ब्रिज]], बांग्लादेश में गंगा-पद्मा के ऊपर बनल पुल बाटे जहाँ नदी के बहाव के मात्र के नाप कइल जाला]] [[हार्डिंग ब्रिज]], बांग्लादेश, पर अपनी सभसे ढेर बहाव की स्थिति में गंगा के बहाव निकास {{convert|70000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} नापल गइल बा,<ref name="MurtiNideśālaya1991" /> आ 1997 में, सभसे कम बहाव की सीजन में, एही जा ई मात्र {{convert|180|m3/s|cuft/s|abbr=on}} नापल गइल।<ref name="SalmanUprety2002"/> गंगा नदी के जलचक्र [[दक्खिनी एशिया के मानसून|दक्खिनी पच्छिमी मानसून]] से निर्धारित होला। लगभग 84% [[बरखा]] जून से सितंबर की बीच में होला। परिणाम ई होखे ला की गंगा के [[नदी बहाव|बहाव]] में सीजनल उतार चढ़ाव बहुत होला। बिना बरखा के सीजन आ बरसात के सीजन की बहाव के बीच के अनुपात हार्डिंग पुल पर 1:6 के नापल गइल बाटे। अइसन सीजनल उतार-चढ़ाव के कारण इलाका में जलसंसाधन आ जमीन के उचित उपयोग होखे में दिक्कत होखे ला आ समुचित बिकास ना हो पवले बा।<ref name="MirzaMirjā2004"/> एही सीजनल बदलाव के कारण सूखा आ बाढ़ दुनों के परकोप होजाला। बांग्लादेश में बहुत इलाका अइसन बाड़ें जहाँ अक्सरहां कम बरखा वाला सीजन में सूखा पड़ जाला आ बरसात के सीजन में हर साले बाढ़ि आवे ले।<ref name="SalmanUprety2002-133">{{cite book|last1=सलमान|first1= ऍम ए|last2=उप्रेती|first2=किशोर|title=Conflict and cooperation on South Asia's international rivers: a legal perspective|trans-title =दक्खिनी एशिया के अंतरराष्ट्रीय नदिन पर बिबाद आ सहजोग:कानूनी दृष्टिकोण| url=https://books.google.com/books?id=8GEr4fyDbqgC&pg=PA133|accessdate=30 नवंबर 2015|year=2002|publisher=बिस्व बैंक प्रकाशन|isbn=978-0-8213-5352-3|page=133}}</ref> गंगा डेल्टा में कई गो नदी आ के मिले ली भी आ [[नदी शाखा|शाखा]] की रूप में अलग भी होखे ली। एही कारन इहाँ एगो जाल नियर बन जाला। गंगा आ ब्रह्मपुत्र दुनों कई गो शाखा में बँटा के बहेली आ इन्हन के सभसे बड़की शाखा आपस में मिल जाली जबकि दुनों के कुछ छोटी छोटी शाखा बाद में मेन धारा से वापस मिलेली या सीधे समुन्दर में जा गिरेली। गंगा डेल्टा में धारा कुल के ई जाल हमेशा से अइसने ना रहल बाटे जइसन आज मौजूद बा बलुक ई बहुत सारा बदलाव से गुजरल बाटे जब नदिन के [[धारा बदलाव]] भइल बा। बारहवीं सदी से पहिले भागीरथी-हुगली शाखा गंगा के मुख्य धारा रहे आ पदमा एगो छोट शाखा रहे। हालांकि,मेन बहाव के समुद्र में पहुंचे के रास्ता आज की समय के हुगली नदी वाला ना रहे बलुक ई [[आदि गंगा]] वाला मार्ग से बहे। बारहवीं सदी से सोलहवीं सदी ले भागीरथी-हुगली आ पदमा, दूनो शाखा लगभग बरोबर बहाव वाली रहलीं। सोरहवीं सदी के बाद पदमा धीरे धीरे मेन चैनल में बदल गइल।<ref name="Chakrabarti2001">{{cite book|last=चक्रबर्ती|first=दिलीप कुमार |title=Archaeological geography of the Ganga Plain: the lower and the middle Ganga|trans-title=गंगा मैदान के पुरातात्विक भूगोल: निचली आ बिचली गंगा| url=https://books.google.com/books?id=OEZe-wAIiKIC&pg=PA126|accessdate=30 नवंबर 2015|year=2001|publisher=ओरिएंट ब्लैकस्वान|isbn=978-81-7824-016-9|pages=126–127}}</ref> ई मानल जाला की भागीरथी-हुगली शाखा लगातार गाद से भरत गइल आ गंगा के मुख्य बहाव दक्खिन पूरुब ओर पद्मा में घुसुकत गइल। अठारहवीं सदी के अंत ले जात-जात पदमा गंगा के मुख्य शाखा हो गइल।<ref name="subcontinent"/> पद्मा में एह खिसकाव के परिणाम ई भइल की ई समुन्दर में गिरे से पहिलहीं ब्रह्मपुत्र आ मेघना से मिल के साथे साथ बंगाल के खाड़ी में गिरे लागल जबकि पहिले अलग गिरे। मेघना आ गंगा के वर्तमान संगम अब से लगभग 150 बरिस पहिले के घटना हवे।<ref name="Catling1992">{{cite book|last=कैटलिंग|first=डेविड|title=Rice in deep water|trans-title=गहिरा पानी में चावल|url=https://books.google.com/books?id=N5JxwKx1RAgC&pg=PA175|accessdate=30 नवंबर 2015|year=1992|publisher=[[इंटरनेशनल चावल रिसर्च इंस्टीट्यूट]]|isbn=978-971-22-0005-2|page=175}}</ref> अठारहवीं सदी के अंत की सालन में ब्रह्मपुत्र के निचला मार्ग में बहुत नाटकीय बदलाव देखल गइल जेवन गंगा से एकर संबंध के बहुत बदल दिहलस। 1787 में आइल बाढ़ में [[तीस्ता नदी]], जेवन पहिले पद्मा के सहायक नदी रहे, की मार्ग में बदलाव हो गइल आ अब ई ब्रह्मपुत्र से जा के मिल गइल। एकरा बाद ब्रह्मपुत्र के रास्ता में भी बदलाव भइल आ ई दक्खिन ओर घुसुक के नया चैनल काट के बना दिहलस। ब्रह्मपुत्र के इहे नवका शाखा मुख्य हो गइल आ आज जमुना कहल जाले। प्राचीन समय से ब्रह्मपुत्र के मुख्य धारा अउरी पुरुबाहुत रहे आ [[मैमनसिंघ]] के लगे से हो के बहे आ मेघना में मिले। आज ई शाखा एगो मामूली धारा बाटे जेवना के अबो ब्रह्मपुत्र या पुरनकी ब्रह्मपुत्र कहल जाला।<ref name="Britannica-Brahmaputra">{{cite encyclopedia |year= 2011 |title= Brahmaputra River |trans-title=ब्रह्मपुत्र नदी |encyclopedia= [[ब्रिटैनिका एन्साइक्लोपीडिया]] |edition= एन्साइक्लोपीडिया ब्रिटैनिका ऑनलाइन लाइब्रेरी|url= http://www.library.eb.com/eb/article-48056 |accessdate=30 नवंबर 2015}}</ref> [[लांगलबाँध]] के लगे, जहाँ पुरनकी ब्रह्मपुत्र मेघना से मिले, ऊ जगह आजु भी हिंदू लोग पबित्र माने ला। एही संगम के नगीचे एगो इतिहासी खँडहर [[वारि बटेश्वर]] के बा।<ref name="Chakrabarti2001"/>
सारांश:
ई नोट कर लीं कि भोजपुरीपिडिया पर सगरी योगदान के दुसरा योगदानकर्ता लोगन द्वारा संपादित कइल जा सकेला, बदलल या हटावल जा सकेला। अगर आप ई नइखीं चाहत की राउर लिखल चीज के केहू भी बे-मोहछोह के संपादित क दे, तब ए के इहाँ मत डालीं।
रउआँ इहो वादा करत बानी की आप ई खुद लिखले बानी या फिर पब्लिक पहुँच में मौजूद या अइसने कौनों फ्री स्रोत से नकल कइले बानी (ढेर जानकारी खातिर
भोजपुरीपिडिया:कापीराइट सब
देखीं)।
बिना परमीशन के कॉपीराइट वाली चीज इहाँ कब्बो मत डालीं!
कैंसिल
संपादन में मदद
(नया विंडो में खोलीं)