Jump to content
Main menu
Main menu
move to sidebar
लुकवाईं
नेविगेशन
मुख्य पन्ना
हाल के बदलाव
अट्रेंडम पन्ना
मीडियाविकि के बारे में मदद
भोजपुरीपिडिया
खोज
खोजीं
Appearance
खाता बनाईं
खाता में प्रवेश
निजी औजार
खाता बनाईं
खाता में प्रवेश
Pages for logged out editors
learn more
योगदान
बातचीत
इलाहाबाद
के संपादन कइल जा रहल बा
पन्ना
बातचीत
भोजपुरी
पढ़ीं
संपादन करीं
स्रोत संपादित करीं
इतिहास देखीं
औजार
औजार
move to sidebar
लुकवाईं
Actions
पढ़ीं
संपादन करीं
स्रोत संपादित करीं
इतिहास देखीं
जनरल
इहाँ का जुड़ल बा
संबंधित बदलाव
खास पन्ना
पन्ना से जुड़ल जानकारी
Appearance
move to sidebar
लुकवाईं
चेतावनी:
रउआँ आपन खाता में प्रवेश नइखीं कइले। अगर रउआँ कौनों बदलाव करब त राउर आईपी पता सभके लउकी। अगर रउआ
खाता में प्रवेश करब
या
नया खाता बनाइब
तब, अउरी सुबिधा सब की संघे राउर संपादन के श्रेय भी राउर प्रयोगकर्तानाँव के मिली!
स्पैम-बिरोधी रोक (Anti-spam check) एके
मत
भरीं!
{{pp-semi|small=yes}} {{About|इलाहाबाद शहर|जिला|इलाहाबाद जिला}} {{Infobox settlement | name = इलाहाबाद | native_name = | other_name = प्रयागराज <small>(ऑफिशियल)</small> | settlement_type = मेट्रोशहर <!-- Do not change, this is the correct name as per the actual city website --> | image_skyline = Allahabad Montage II Dec 2014.jpg | imagesize = 295px | image_caption = ऊपर बायें से घड़ी के सुई के दिसा में: [[पत्थर गिरजाघर, इलाहाबाद|पत्थर गिरजाघर]], [[खुसरू बाग]], [[इलाहाबाद हाइकोर्ट]], [[नया यमुना पुल, इलाहाबाद|नया यमुना पुल]], [[सिविल लाइंस, इलाहाबाद|सिविल लाइंस]] के आकासरेखा, [[इलाहाबाद विश्वविद्यालय]], [[कंपनी बाग, इलाहाबाद|आजाद पार्क]] में [[थॉर्नहिल माएन मेमोरियल]] आ [[आनंद भवन]]। | nickname = ''प्रधानमंत्री लोग के शहर'',<ref name="prime">{{cite web|title=City of Prime Ministers|url=http://allahabad.nic.in/history.htm|publisher=Government of Uttar Pradesh|accessdate=16 August 2014}}</ref><br/>''Sangam City''<ref name=sangam>{{cite news|last1=Mani|first1=Rajiv|title=Sangam city, Allahabad|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/allahabad/Girl-from-Sangam-city-grabs-headlines-in-US/articleshow/35421311.cms|accessdate=16 अगस्त 2014|work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]]|agency=Bennett, Coleman & Co. Ltd.|publisher=Times Group|date=21 मई 2014}}</ref> | image_map = | map_alt = | map_caption = [[उत्तर प्रदेश]] में इलाहाबाद के लोकेशन | pushpin_map = India Uttar Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 25.45 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 81.85 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = देस | subdivision_name = {{flagu|भारत}} | subdivision_type1 = राज्य | Language = [[हिंदी]], [[अवधी]], [[उर्दू]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[भारत के जिला|जिला]] | subdivision_name2 = [[इलाहाबाद जिला|इलाहाबाद]] | government_type = | governing_body = इलाहाबाद नगर निगम | leader_title1 = मेयर | leader_name1 = अभिलाषा गुप्ता<ref name="Block Incharge">{{cite web|title=Mayor of the city|url=http://www.indianexpress.com/news/shot-in-arm-for-nandi-as-wife-wins-allahabad-mayoral-election/971767/%20Shot%20in%20arm%20for%20Nandi%20as%20wife%20wins%20Allahabad%20mayoral%20election|publisher=''The Indian Express''|accessdate=25 September 2012}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 70.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 98 | population_metro = 1,216,719 | population_total = 1,117,094 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | population_rank = [[भारत के सभसे ढेर जनसंख्या वाला शहरन के लिस्ट|36वाँ]] | population_footnotes =<ref name=population>{{cite web|title=Census 2011|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|website=censusindia|publisher=The Registrar General & Census Commissioner|accessdate=25 June 2014|format=PDF}}</ref> | population_metro_footnotes =<ref name="UA population">{{cite web|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|website=censusindia|publisher=The Registrar General & Census Commissioner,|accessdate=25 June 2014|format=PDF}}</ref> | population_blank1_title = मेट्रो | population_blank1 = [[भारत के दसलाखी शहर|23वाँ]] | population_demonym = इलाहाबादी | blank2_name = [[भारत के भाषा|ऑफिशियल भाषा]] | blank2_info = [[हिंदी]] | blank3_name = अन्य आधिकारिक भासा | blank3_info = [[उर्दू]]<ref>{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title= Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013) |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |page=49|format=PDF| accessdate=8 November 2015}}</ref> | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पिनकोड]] | postal_code = 211001-18 | area_code_type = टेलीफोन कोड | area_code = +91-532 | registration_plate = UP-70 | blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] | blank1_info_sec1 = 978 [[आदमी|♂]]/1000[[औरत|♀]] | website = {{URL|http://allahabad.nic.in/}} | footnotes = {{Reflist|group=upper-alpha}} }} '''इलाहाबाद''' (ऑफिशियल नाँव: '''प्रयागराज''') [[भारत]] देस के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य में [[गंगा नदी|गंगा]], [[यमुना नदी|यमुना]] अउरी पौराणिक [[सरस्वती नदी|सरस्वती]] की [[त्रिवेणी संगम|संगम]] पर बसल एगो दसलाखी शहर बा आ ई [[इलाहाबाद जिला|प्रयागराज जिला]] क मुख्यालय हउए। एकर प्राचीन नाँव '''''प्रयाग''''' हवे आ ई [[हिन्दू धर्म|हिंदू धर्म]] क एगो बहुत महत्वपूर्ण तीरथ अस्थान हऽ। हर बारिस इहाँ [[माघ]] की महीना में [[माघ मेला]] लागेला आ हर बारहवाँ बारिस [[कुंभ मेला]], आ हर कुंभ की छह साल बाद अर्धकुंभ मेला लागेला। कुंभ मेला विश्व क सबसे बड़हन मेला हवे। इलाहाबाद में [[इलाहाबाद विश्वविद्यालय]] एगो विश्वप्रसिद्द इन्वरसिटी बा जेवन ए शहर के शिक्षा की क्षेत्र में बहुते ऊँच अस्थान दिहले बा। इलाहाबाद विश्वविद्यालय के 'पूरुब क आक्सफोर्ड' कहल जाला। एकरी आलावा इहँवा [[इलाहाबाद हाइकोर्ट]] बा जेवन उत्तर प्रदेश के हाइकोर्ट हवे। ए॰ जी॰ आफिस आ मिलिट्री पेंशन के आफिस भी इहाँ बा जेवना से ए शहर क महत्व बढ़ जाला। अंग्रेजन की समय में सन 1902 से 1920 ले ई शहर [[संयुक्त प्रांत]] क राजधानी रहल आ 1958 ई॰ में भारत क राजधानी रहल। इलाहाबाद भारत की स्वतंत्रता संग्राम में ए शहर क बहुत महत्व क अस्थान रहे आ [[काँग्रेस]] क चौथा अधिवेशन इहँवा भइल रहे। भारत क पहिला परधानमंत्री [[जवाहरलाल नेहरू|पं॰ जवाहिरलाल नेहरू]] के जनम इहँवे भइल रहे। उहाँ के घर [[आनंद भवन]] अब एगो संग्रहालय की रूप में बा। अकबर क बनवावल [[इलाहाबाद किला]], [[खुसरो बाग]], [[कंपनी बाग]], [[मिंटो पार्क]], [[इलाहाबाद पब्लिक लाइब्रेरी|थोर्नहिल माएन मेमोरियल]], [[लोकनाथ भारती भवन पुस्तकालय|भारती भवन पुस्तकालय]], [[हिंदी साहित्य सम्मलेन]], [[हिन्दुस्तानी एकेडमी]], [[प्रयाग संगीत समिति]] इत्यादि ए शहर क प्रमुख आकर्षण आ महत्व के अस्थान बा। ==नाँव== इलाहाबाद शहर क प्राचीन नाँव प्रयाग हवे। पौराणिक आख्यान की हिसाब से [[ब्रह्मा]] जी इहाँ बहुत विशिष्ट प्रकार क [[यज्ञ]] कइलें जेवना कारण एकर नाँव प्रयाग पड़ल।<ref>''ब्रह्मणः प्रकृष्ट याज्ञ करणात् प्रयाग इति'' http://allahabad.nic.in/history.htm</ref> वर्तमान नाँव इलाहाबाद पड़ला के दू गो कारण बतावल जाला। कहल जाला कि अकबर ए शहर क नाँव अल्लाह आ आबाद शब्दन के आधार पर कइलें जेवना क मतलब होला अल्लाह द्वारा बसावल नगर। दुसरका मत ई कहेला कि प्राचीन काल में प्रतिष्ठानपुर (वर्तमान में [[झूँसी]]) चंद्रवंशीय राजा [[पुरुरवा]] क राजधानी रहे आ उहाँ के अपनी माता ''इला'' खातिर एगो आवास संगम पर बनववले रहलीं जेवना से ए जगह क नाँव इला आवास पड़ल आ एही के अपभ्रंस ''इलाहाबास'' पहिले से मौजूद रहे जेवना के अकबर बदल के इलाहाबाद कइ दिहलें।<ref>इलाहाबाद गजेटियर, गवर्नमेंट प्रेस इलाहाबाद, 1968</ref><ref>http://allahabad.nic.in/history.htm/ इलाहाबाद ज़िला क आफिशियल वेबसाइट</ref> ए दूनो की अलावा एगो मत इहो बा कि ए शहर के नाँव बनाफर योद्धा ''अल्लाहा'' की नाँव पर पड़ल <ref>http://www.allahabadnagarnigam.in/english/history_eng.htm/ इलाहाबाद नगर निगम वेबसाईट</ref>। ==इतिहास== {{main|इलाहाबाद के इतिहास}} ===प्राचीन काल=== [[File:Sculpture of Aditya, the Sun god, of Gupta period, from Garhwa, Allahabad, 1870s.jpg|thumb|right|200px|गढ़वा में एगो गुप्तकाल के मुरती]] प्रयाग क अस्तित्व [[वैदिक काल]] से बा आ वैदिक साहित्य में एकर वर्णन [[ब्रह्मा]] जी की यग्य की भूमि की रूप में भइल बा आ एही क समर्थन [[मत्स्यपुराण]] आ लिंगपुराण में भी मिलेला। इहवाँ पुरातात्विक खोदाई में पालिशदार उत्तरी काला मृदभाण्ड मिलल बा जेवन 600 ई॰पू॰ से 700 ई॰पू॰ के बतावल जाला। पुराणन में वर्णन मिलेला कि राजा [[ययाति]] जेवन प्रयाग से जा के सप्तसैन्धव प्रदेश पर विजय प्राप्त कइलें उनहीं के पाँच पुत्रन (यदु, द्रुह्य, पुरु, अनु, आ तुवर्शु) की नाँव पर [[ऋग्वेद]] की मुख्य जन क नाँव पड़ल।<ref>रोमिला थापर, Ancient Indian Social History: Some Interpretations, पन्ना. 298; http://books.google.co.in/books?id=fK3VTUrWsD0C&pg=PA298&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> जब आर्य लोग मध्यदेश में आपना प्रभुत्व अस्थापित कइलें तब कौशाम्बी-प्रयाग क क्षेत्र उनहन लोगन की अधिकार में महत्वपूर्ण क्षेत्र रहल। कुरु लोग [[हस्तिनापुर]] की बाढ़ में बह गइला की बाद [[कौशाम्बी]] नगरी क अस्थापना कइलें जेवन ऋषि कोसंब की नाँव पर बसल<ref>name= “dist_web_hist”> http://allahabad.nic.in/history.htm</ref>। महर्षि [[वाल्मीकि]] रचित [[रामायण]] में श्री [[राम]] के इहवाँ आगमन के वर्णन बा जब ऊ बनवास कि समय दक्षिण की ओर जात घरी इहँवा [[भारद्वाज ऋषि]] की आश्रम में रुकल रहलें। इहाँ से श्री राम भरद्वाज ऋषि की सुझाव के मानि के [[चित्रकूट]] की ओर गइलें आ उहाँ कुटी बना के रहे लगलें। [[File:Ashoka Pillar, Allahabad, 1870.jpg|thumb|right|200px|इलाहाबाद किला में अशोक के खंभा, 1870 के लिहल फोटो]] महाजनपद काल में प्रयाग के ई इलाका वत्स राज्य की अन्दर आवे जेकर राजधानी कौशाम्बी रहे। एकरी बाद [[भगवान बुद्ध]] के इहवाँ आगमन के वर्णन मिलल बा जब 450 ई॰पू॰ [[मगध]] में [[अजातशत्रु]] के शासन रहे <ref name="श्रीवास्तव">श्रीवास्तव</ref>। 319 ई॰पू॰में [[चंद्रगुप्त मौर्य]] कौशाम्बी पर अधिकार क लिह्लें आ प्रयाग भी उनकी अधिकार में आ गइल। 273 ई॰ में सम्राट अशोक की शासन काल में इहँवा एगो कीर्ति स्तंभ लगवावल गइल जेवन आज भी [[अशोक स्तंभ]] की नाँव से इलाहाबाद में अकबर की किला में सुरक्षित बा। ए पर उत्कीर्ण लेख के [[प्रयाग प्रशस्ति]] की नाँव से जानल जाला। प्रयाग प्रशस्ति में [[समुद्रगुप्त]] द्वारा 326 ई. में अश्वमेध यग्य कइला क वर्णन लिखल बा आ ए शिला लेख के रचयिता हरिषेण के मानल जाला। समुद्रगुप्त के खोदवावल कुआँ इलाहाबाद की बगल में झूँसी की लगे बा जेवना के समुद्रकूप कहल जाला। एकरी बाद 525 ई॰ में प्रयाग आ एकरी आसपास की इलाका पर [[कन्नौज]] की राजा यशोवर्मन क अधिकार हो गइल। सम्राट [[हर्षवर्द्धन]] की बारे में कहल जाला कि उहाँके हर कुंभ मेला में आपन सबकुछ दान क दीं। चीनी यात्री [[ह्वेन सांग]] के आगमन हर्षवर्धन की समय में भइल रहे आ ऊ प्रयाग के यात्रा कइलें आ अपनी बर्णन में लिखलें कि गंगा आ यमुना नदी जहाँ मिलेलीं उहाँ एगो बड़ा मंदिर आ विशाल पेड़ बा। उ इहो लिखलें कि ए पेड़ (अक्षयवट) से बहुत लोग कूदि के जान दे देला काहें की ई मान्यता बा कि ए परम पबित्र जगह पर मरला से स्वर्ग मिल जाई।<ref name="गजेटियर">गजेटियर</ref> हर्षवर्द्धन की बाद क लगभग 200 बारिस क इतिहास नामालूम बा। लगभग 810 ई. की बाद कन्नौज क शासन प्रतिहार राजपूत लोगन की द्वारा भइल आ 1090 ई॰ की आसपास [[कड़ा]] के इलाका चंद्रदेव गहड़वाल की कब्ज़ा में आ गइल। ए समय प्रयाग के शासन कड़ा से चले आ लगभग सारा जानकारी कड़ा की पुरालेख से प्राप्त होला। ===मध्यकाल=== [[File:Fort of Akbar, Allahabad, 1850s.jpg|thumb|अकबर की किला क एगो इतिहासी रेखाचित्र, 1850 ई॰]] [[मुहम्मद गोरी]] 1194 ई॰ में एक कि बाद एक [[दिल्ली]] आ कन्नौज पर अधिकार करत बनारस ले हमला कइलस आ प्रयाग की इलाका पर भी ओकर प्रभुत्व हो गइल। ओह समय से लेके अकबर की समय तक प्रयाग क प्रशासनिक महाव बहुत काम हो गइल रहे आ ई कड़ा से शासित इलाका में आवे। 1567 ई॰ में कड़ा के गवर्नर अली कुली खान की बागी हो गइला पर अकबर इहवाँ आ के ओ के हरा दिहलें आ पहिली बार प्रयाग के यात्रा कइलें अउरी ए अस्थान की सैनिक महत्व के महसूस कइलें। 1574 ई॰ अपनी दूसरी यात्रा की दौरान अकबर इहँवा ''इलाहाबाद'' शहर के अस्थापना कइलें आ किला के नीव रखलें। औरंगजेब की शासन काल में फ्रांसीसी यात्री टेवर्नियर बनारस जात समय एक दिन खातिर (6 दिसंबर, 1665 ई॰) इलाहाबाद में रुकल रहलें आ ए शहर क वर्णन एगो बड़ा आ ख़ूबसूरत शहर की रूप में कइलें।<ref name="श्रीवास्तव"/> सन 1739 ई॰ में मराठा सरदार राघोजी भोंसले इलाहाबाद पर आक्रमण करि के शहर में लूटपाट कइलस<ref name="गजेटियर"/>। सन 1759 ई॰ में इलाहाबाद शुजाउद्दौला की कब्ज़ा में आ गइल आ अंततः सन 1764 ई॰ की [[बक्सर क युद्ध|बक्सर की लड़ाई]] कि बाद इलाहाबाद के दीवानी अधिकार अंग्रेजन के मिल गइल आ सन 1801 ई॰ की बाद ई अंग्रेजन की राज्य में शामिल हो गइल। ===अंग्रेज शासन में === अंग्रेज इलाहाबाद पर अपनी अधिकार की बाद इहाँ एगो गैरीसन के अस्थापना कइले आ इलाहाबाद के प्रमुख सैनिक केन्द्र की रूप में महत्व दिहलें। अकबर की समय में इलाहाबाद [[सूबा]] में 12 गो [[सरकार (मुगल प्रशासनिक इकाई)|सरकार]] आ 177 [[परगना]] क इलाका आवे जेवन ब्रिटिश काल में कम हो के 5 आ 23 बचल। सन 1825 में फतेहपुर ज़िला इलाहाबद से अलग कइल गइल आ सन 1842 ई॰ से 1862 ई॰ की बीच में कई बार मिर्जापुर आ इलाहाबाद की बीछ में जिला क सीमा में बदलाव भइल। सन 1829 ई॰ में इलाहाबाद में कमिश्नरी के अस्थापना भइल आ मिस्टर राबर्ट बार्लो इलाहाबाद के पहिला कमिश्नर नियुक्त भइलें, इलाहाबाद के पहिला कलेक्टर मिस्टर ए. अहमुट्टी रहलें जिनकी नाँव पर मोहल्ला [[मुट्ठीगंज]] बसल। 1834 ई॰ में इहँवा गवर्नर के आसन आइल आ 1858 ई में ई संयुक्त प्रान्त क राजधानी बन गईल। इहंवे [[लार्ड कैनिंग]] [[महारानी क घोषणापत्र]] पढ़ी के सुनावलें आ भारत के शासन [[ईस्ट इण्डिया कंपनी]] कि हाथ से महारानी की हाथ में चलि गइल। थोड़ा समय खातिर इलाहाबाद एह समय पूरा ब्रिटिश भारत क राजधानी रहल। एक तरह से देखल जाय त शहर क वर्तमान स्वरूप अंग्रेजन की समय में बनल। मुट्ठीगंज कीडगंज कोतवाली लूकरगंज, जार्जटाउन, एलनगंज, म्योराबाद जइसन मोहल्ला एही समय बसल। वर्तमान चौक मोहल्ला अंग्रेजन की समय से पाहिले तक एगो गड़ही की रूप में रहे जेवना की आसपास कुछ सागसब्जी आ अनाज के दूकान लगे। लार्ड कैनिंग की नाँव पर सिविल स्टेशन क विकास भइल आ ओ समय ए के कैनिंग टाउन कहल जाय जेवना के वर्तमान नाँव सिविल लाइन्स बा। वर्तमान महात्मा गाँधी मार्ग के ओ समय नाँव कैनिंग रोड रहे। सन 1866 ई. में इलाहाबाद में [[इलाहाबाद हाइकोर्ट|हाइकोर्ट]] के अस्थापना भइल आ ठीक बाद में एक साल खातिर आगरा भेज दिहल गइल लेकिन फिर 1868 ई. में वापस इलाहाबाद आ गइल आ तब से इहंवे बा। सन 1887 ई. में म्योर सेन्ट्रल कालेज के [[इलाहाबाद विश्वविद्यालय]] की रूप में मान्यता दिहल गइल आ ई भारत क चौथा सभसे पुरान विश्विद्यालय बनल। [[File:Gandhi Patel 1940.jpg|thumb|left| [[महात्मा गाँधी]], जनवरी 1940 में आनंद भवन में कांग्रेस कार्य समिति की बैठक में; बाएँ [[विजयलक्ष्मी पंडित]] आ दाहिने [[सरदार पटेल]]]] प्रथम स्वतंत्रता संघर्ष में इलाहाबाद के महत्वपूर्ण योगदान रहे। इहँवा ग़दर के नेतृत्व [[मौलवी लियाक़त अली]] कइलें। इहाँ 6 जून 1957 के बगावत शुरू भइल आ जल्दिये बागी सिपाही आ जनता रेलवे आ टेलीग्राफ पर कब्ज़ा क लिहलें। [[दारागंज]] में नाव की पुल पर बागी लोगन क कब्ज़ा हो गइल। मौलवी साहब, जेवन स्कूल के अध्यापक रहलें खुसरू बाग़ से आपन कमान सम्भाले शुरू कइलें। लगभग एक हफ्ता बाद 12 जून के कर्नल नील के पलटन बनारस से इहँवा पहुँचल आ दारागंज क पुल पर आपन कब्जा वापस लिहलस। एकरी बाद शहर में लड़ाई भइल आ तब मौलवी साहब अपनी लोगन की साथ शहर छोड़ के बाहर से लड़ाई करे लगलन। अंग्रेज सेना शहर पर वापस कब्ज़ा कइला की बाद लोगन पर बहुत अत्याचार कइलस। समदाबाद आ रसूलपुर नाँव क दू गो गाँव त पूरा क पूरा जरा दिहल गइलन। एही गाँवन की ज़मीन पर [[अल्फ्रेड पार्क]] के निर्माण भइल जेवना के आजकाल [[चंद्रशेखर आज़ाद पार्क|आज़ाद पार्क]] कहल जाला। भारत की [[आज़ादी के लड़ाई|स्वतंत्रता संग्राम]] में इलाहाबाद क योगदान हमेशा महत्वपूर्ण मानल जाला। इहाँ [[काँग्रेस]] क चौथा अधिवेशन लार्ड वेडरबर्न की अध्यक्षता में सन 1888 ई॰ में भइल। एकरी आलावा आठवाँ आ पचीसवाँ अधिवेशन क्रम से 1892 ई॰ आ 1910 ई॰ में भइल। सन 1920 ई॰ में आल-इण्डिया-खिलाफत कांफ्रेंस इलाहाबाद में आयोजित भइल। आज़ादी की लड़ाई में इलाहाबाद के नेता लोगन क लिस्ट भी बहुत लंबा बा। ए में से प्रमुख लोग रहे पं॰ अयोध्या नाथ, सुरेन्द्र नाथ सेन, पं॰ [[मदन मोहन मालवीय]], [[मोतीलाल नेहरू]], [[पुरुषोत्तम दास टंडन]], सी॰ वाई॰ चिंतामणि, हृदय नाथ कुंजरू, तेजबहादुर सप्रू, [[जवाहरलाल नेहरू]] इत्यादि। सुन्दरलाल आ मनाज़िर अली सोख्ता क्रांतिकारी दल क सदस्य रहे लोग। महान क्रन्तिकारी [[चंद्रशेखर आजाद]] इहँवे अल्फ्रेड पार्क में शहीद भइलें आ उनकी नाँव पर अब ए पार्क के [[चंद्रशेखर आजाद पार्क]] कहल जाला। ==भूगोल== [[File:Txu-oclc-6614190-ng44-11 cropped.jpg|thumb|right|नक्शा पर [[गंगा नदी|गंगा]] आ [[यमुना नदी|यमुना]] की बीच में इलाहाबाद शहर क लोकेशन (1955)]] ===लोकेशन आ बिस्तार=== भूगोलीय रूप से इलाहाबाद मध्य गंगा मैदान क हिस्सा बा आ पूरब-पच्छिम बिस्तार की हिसाब से ए मैदान की ठीक बिचा में पड़ेला। गंगा आ यमुना नदियन की बिचा में बसल ए शहर क लोकेशन सैनिक दृष्टि से महत्वपूर्ण हो जाला आ व्यापर की दृष्टीकोण से भी। निर्देशांक की हिसाब से इलाहाबाद क लोकेशन 25.45 डिग्री उत्तर अक्षांश आ 81.85 डिग्री पूरबी देशांतर पर बा आ ए शहर में नगर निगम की अन्दर में क कुल क्षेत्रफल 94 वर्ग किलोमीटर बा। इतिहासी [[जी.टी.रोड]] जेवन अब [[स्वर्णिम चतुर्भुज योजना]] की तहत बिकसित भइल बा ए शहर के दिल्ली आ कलकत्ता से जोड़ेला। इलाहाबाद अपनी आसपास कि अन्य शहरन से भी सड़क आ रेल मार्ग से जुडल बा। ===ज़मीन=== इलाहाबाद शहर के [[समुद्र तल]] से औसत ऊंचाई 90 मीटर मानल जाला। हालाँकि कुछ इलाका 105 मीटर से अधिक ऊँच बा आ नदी की ओर ई ऊंचाई कम हो के 80 मीटर से नीचे चल जाला। बाढ़ के लेवल 81 मीटर मानल गइल बा। इलाहाबाद शहर में सबसे ढेर ऊँच इलाका इलाहाबाद इन्वार्सिटी की लगे बा। [[दारागंज]] आ कटरा भी ऊंचाई पर बसल बा। परेड ग्राउंड के इलाका नीचे बा आ अल्लापुर, सलोरी, छोटा बघाड़ा, टैगोर टाउन, एलनगंज के कुछ न कुछ इलाका बाढ़ कि लेवल 81 मीटर से नीचे पड़ेला। ===जलवायु=== {{जलवायु सारणी|इलाहाबाद |8.7|23.6|19 |11.2|27.2|16 |16.5|33.6|9 |22.5|39.4|6 |26.7|42.3|10 |28.5|40.1|85 |26.4|34.1|300 |25.7|32.7|308 |24.7|33.2|190 |20.5|33.1|40 |13.8|29.7|12 |9.3|24.8|3 |source = [http://www.imd.gov.in/section/climate/allahabad2.htm IMD] |float=right |clear=left }} इलाहाबाद नम उपोष्ण जलवायु की प्रकार में आवेला। [[कोपेन के जलवायु वर्गीकरण|कोपेन की बर्गीकरण]] की हिसाब से Cwg प्रकार के जलवायु पावल जाला जे में जाड़ा, गर्मी, वसंत आ बरसात चार गो ऋतु होलीं। बरखा की ऋतु से ठीक पाहिले भीषण गर्मी आ शुष्क हवा ए जलवायु प्रकार के बिसेसता बा। औसत सालाना तापमान 26.1 °C होला आ सबसे गरम महीना मई-जून होला जेवना समय तापमान 40 °C के पार क जाला आ 18 जून की बाद [[मानसून]] के बारिश शुरू होले। पूरा मई में आ जून की पहिला पाख में गरम हवा [[लूहि]] बहेले आ मानसून से पहिले आन्ही-अंधड़ की साथ झंझावाती बरखा होला। जनवरी क महीन सबसे ठंढा होला जेवना में [[शीतलहरी]] चलला पर कौनो-कौनो दिन न्यूनतम [[तापमान]] 5 डिग्री सेल्सियस से नीचे चल जाला। लूहि आ शीतलहरी छोड़ि के बाकी समय मौसम सुहावन रहेला। अब तक ले सबसे अधिक तापमान 48 °C आ सबसे कम -2 °C रेकार्ड कइल गइल बा । औसत सालाना बरखा 1027 मिलीमीटर बतावल जाला आ साल में औसतन 50 दिन बरखा वाला होला जहिया कम से कम 2.5 मिलीमीटर या अधिका बरखा होला। हालाँकि ई औसत पिछला कुछ साल में कम भइल बा। बरखा ऋतु के आरम्भ 18 जून से होला आ अक्टूबर ले चलेला। [[मानसून]] की अइला से पाहिले अप्रैल मई में झंझावाती बरखा होला जेवन तेज आन्ही की साथ दुपहरिया बाद नाहीं त राति में आवेला। सबसे ढेर बरखा जुलाई अगस्त में (सावन-भादों) में होले। जाड़ा के बरखा भूमध्य सागर की ओर से उठे वाला चक्रवात पच्छिमी विक्षोभ से होले आ [[रबी]] की फसल खातिर बहुत फ़ायदा करेले। सबसे सूखा महीना अप्रैल क होला जे में 5 मिमी से कम बरखा होले। बदरी वाला मौसम बरसात में होला आ जाड़ा में पच्छिमी विक्षोभ की सामय होला। जाड़ा में [[कुहासा]] पड़ेला आ कौनो कौनो दिन घाम ना होला। तेज हवा खाली लूहि की समय चलेला। पुरुआ हवा चलला पर वातावरण में नमी के मात्रा बढ़ि जाला। ===वनस्पति=== दस लाखी नगर होखला की बावजूद अबहिन इलाहाबाद में पेड़-पौधा के संख्या बढियाँ बा लेकिन जेवना तेजी से पुरान मज़बूत पेड़ गिरत जात बाडेन ऊ चिंता क बिषय बा। नीबि, इमिली आम, बरगद, पीपल आ पाकड़ के बहुत पुराण पुराण पेड़ इलाहाबाद शहर में बा। नया वृक्षारोपण में अधिकतर पेड़ शिरिष, सप्तपर्णी, गुलमोहर आ अमलताश के लागल बा। सहजन के बहुत पेड़ शहर में बा। सेना की अधिकार में काफ़ी इलाका अइसन बा जेवना में पेड़ संरक्षित बाड़ें। परेड ग्राउंड की ओर पीपल आ पकड़ के पेड़ भी लगावल गइल बा ई सुखद बाति बा। ==जनसंख्या== सन 2011 की जनगणना की अनुसार इलाहाबाद शहर के कुल जनसंख्या 12,16,719 बा। [[जनसंख्या घनत्व]] 1,087 लोग प्रति वर्ग किलोमीटर बा जेवन 2001 में 901 रहे। इलाहाबाद में [[साक्षरता दर]] 86.50% बा जेवन राष्ट्रिय औसत 74% से अधिक बा। पुरुष जनसंख्या में साक्षरता दर 90.21% बा जबकि महिला साक्षरता दर 82.17% बा। इलाहाबाद में लगभग 78% हिंदू, 20% मुसलमान, आ 1.8% जैन लोग बा। ==आर्थिक पक्ष== इलाहाबाद शहर एगो प्राचीन शहर होखला की वजह से ई अपनी आसपास की इलाका खातिर [[बाजार केन्द्र]] की रूप में सुविधा उपलब्ध करावेला। उद्योग की दृष्टि से इलाहाबाद के उपनगर [[नैनी]] आ थोड़ी दूर पर [[फूलपुर]] में आधुनिक उद्योग के अस्थापना भइल बा। नैनी में [[भारत पम्प एंड कम्प्रेसर्स]], अरेवा, आई टी आई, रेमंड, वैद्यनाथ, त्रिवेणी शीट ग्लास लिमिटेड, जीप इंडस्ट्रीज, इफको आदि के औद्योगिक इकाई बा। फूलपुर में [[इफको]] खाद बनावे वाली फैक्टरी हवे। ==संस्कृति== माघ मकरगत रवि जब होई। तीरथपतिहिं आव सब कोई।। देव दनुज किन्नर नर श्रेनी। सादर मज्जहिं सकल त्रिबेनीं।। तुलसीदास, राम चरितमानस, बालकाण्ड, 43।। ===शिक्षा=== इलाहाबाद क शिक्षा की क्षेत्र में बहुत महत्वपूर्ण अस्थान बा। ए के उत्तरी भारत क शैक्षणिक राजधानी भी कहल जा सकेला।[[इलाहाबाद विश्वविद्यालय]] भारत क चौथा सबसे पुरान विश्वविद्यालय हवे। म्योर सेन्ट्रल कालेज के अस्थापना 1872 ई॰ में भइल रहे जेवना के 1887 ई॰ में इलाहाबाद विश्वविद्यालय बना दिहल गइल। बिच में इ राज्य सरकार की शासन में चलि गइल रहे लेकिन अब सन 2003 ई से फिर एकर [[केन्द्रीय विश्वविद्यालय]] क दर्जा बहाल हो गइल बा। एकरी आलावा इहँवा तीन गो मानद विश्वविद्यालय आ एगो मुक्त विश्व विद्यालय बा। [[मोतीलाल नेहरू राष्ट्रिय प्रौद्योगिकी संस्थान]] () एगो मानद विश्वविद्यालय आ राष्ट्रीय महत्व के संस्थान बा। सैम हिग्स्बाटम कृषि, प्रौधोगिकी एवं बिज्ञान संस्थान ([[कृषि विश्विद्यालय, नैनी]]) पूरा दक्षिणी एशिया के सबसे पुरान आधुनिक विश्वविद्यालय मानल जाला। राष्ट्रिय स्तर पर ख्याति प्राप्त शिक्षा संस्थान की सूची में अउरी गो कई नाँव बा – [[ट्रिपल आई टी इलाहाबाद|ट्रिपल आई टी]] [[IIIT-A]], [[मोतीलाल नेहरू मेडिकल कालेज]], [[राजर्षि टंडन मुक्त विश्वविद्यालय]], [[हरीशचन्द्र शोध संस्थान]], [[गोविन्द वल्लभ पन्त सामाजिक विज्ञान संस्थान]], [[आई ई आर टी]], [[यूइंग क्रिश्चियन कालेज]] इत्यादी। ===साहित्य=== साहित्य की क्षेत्र में इलाहाबाद क योगदान अदभुत रहल बा। इहँवा हिंदी उर्दू आ अंगरेजी के पत्र-पत्रिका के प्रकाशन आ किताबन की प्रकाशन क एगो बहुत पुराना इतिहास बा। हिंदी की साहित्यकारन में [[महादेवी वर्मा]] , [[सूर्यकांत त्रिपाठी ‘निराला’]], [[सुमित्रानंदन पन्त]], [[हरिवंशराय बच्चन]], [[धर्मवीर भारती]], [[मार्कंडेय]], [[अमरकांत]], [[रवीन्द्र कालिया]] जइसन मूर्धन्य साहित्यकार लोगन क कर्मभूमि रहल बा। उर्दू शायरी के महाकवि [[फ़िराक़ गोरखपुरी]] के इहँवे रहि के आपन योगदान दिहलीं। [[अकबर इलाहाबादी]], राज़ इलाहाबादी, तेग़ इलाहाबादी, नूह नारवी, आदिल रशीद, एजाज़ हुसैन, अकील रिज़वी, [[इब्ने-शफी]] इत्यादि लोग उर्दू के प्रमुख साहित्यकार इलाहाबाद से रहल। अंग्रेज़ी साहित्यकार [[रुड्यार्ड किपलिंग]] इहवाँ [[पायोनियर]] अखबार के सह संपादक की रूप में रहलें। ==देखे लायक== * [[त्रिवेणी संगम|संगम]] * [[आनंद भवन]] * [[चंद्रशेखर आजाद पार्क|आजाद पार्क]] * [[खुसरू बाग]] * [[कर्जन ब्रिज]] == इहो देखल जाय == * [[इलाहाबाद विश्वविद्यालय]] * [[कुंभ मेला]] * [[इलाहाबादी सुरखा]] ==फोटो गैलरी== <gallery> image:All Saints Cathedral, Allahabad in the night.jpg|<center>पत्थर गिरजाघर (आल सेंट्स कैथेड्रल) image:Anand Bhawan, Allahabad.jpg|<center>[[आनंद भवन]] image:Au science faculty.jpg|<center>साइंस फैकल्टी [[इलाहाबाद विश्वविद्यालय]] Image:Site-Kumbhamela.jpg|<center>[[कुंभ मेला]] क दृश्य Image:Allahabad high court.jpg|<center>[[इलाहाबाद हाइकोर्ट]] Image:TombofKhusrau.JPG|<center>[[खुसरू बाग़]] में खुसरू के मकबरा </gallery> == संदर्भ == <references/> == बाहरी कड़ी == {{Commons category|Allahabad|इलाहाबाद}} {{Sister project links|voy=Allahabad|Allahabad}} * [http://allahabad.nic.in/ Official website] * [http://www.youtube.com/watch?v=aNRDh1t8vJo Allahabad, the Land of Prime Ministers] * {{dmoz|Regional/Asia/India/Uttar_Pradesh/Localities/Allahabad/}} * [http://www.libraryindex.com/encyclopedia/pages/cpxleu6ps2/north-western-provinces-north-ganges.html North Western Provinces] * [http://wikimapia.org/#lat=25.4293227&lon=81.8687439&z=12&l=0&m=s Allahabad at Wikimapia – Places, geography, terrain and routes in and around Allahabad, with satellite images] {{इलाहाबाद}} {{Navboxes | title = इलाहाबादसँ सम्बंधित लेखसभ | list = {{Allahabad topics}} <!-- {{Allahabad district}} --> <!-- {{Hindu holy cities}} --> {{Million-plus cities in India}} <!-- {{Hindi Speaking Areas of India}} --> <!-- {{Allahabad division topics}} --> }} {{Authority control}} [[श्रेणी:इलाहाबाद| ]] [[श्रेणी:इलाहाबाद जिला]] [[श्रेणी:इलाहाबाद जिला के शहर आ कस्बा]] [[श्रेणी:हिंदू तीरथ]] [[श्रेणी:पबित्र हिंदू नगर]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के शहर]] [[श्रेणी:भारत के शहर आ कस्बा]] [[श्रेणी:दसलाखी शहर]] [[श्रेणी:गंगा नदी के तीरे आबाद जगह]]
सारांश:
ई नोट कर लीं कि भोजपुरीपिडिया पर सगरी योगदान के दुसरा योगदानकर्ता लोगन द्वारा संपादित कइल जा सकेला, बदलल या हटावल जा सकेला। अगर आप ई नइखीं चाहत की राउर लिखल चीज के केहू भी बे-मोहछोह के संपादित क दे, तब ए के इहाँ मत डालीं।
रउआँ इहो वादा करत बानी की आप ई खुद लिखले बानी या फिर पब्लिक पहुँच में मौजूद या अइसने कौनों फ्री स्रोत से नकल कइले बानी (ढेर जानकारी खातिर
भोजपुरीपिडिया:कापीराइट सब
देखीं)।
बिना परमीशन के कॉपीराइट वाली चीज इहाँ कब्बो मत डालीं!
कैंसिल
संपादन में मदद
(नया विंडो में खोलीं)
ए पन्ना पर इस्तेमाल टेम्पलेट कुल:
टेम्पलेट:About
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Authority control
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Commons category
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Dmoz
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Infobox settlement
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Main
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Navboxes
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Pp-semi
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Sister project links
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:इलाहाबाद
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:जलवायु सारणी
(
संपादन करीं
)