Jump to content
Main menu
Main menu
move to sidebar
लुकवाईं
नेविगेशन
मुख्य पन्ना
हाल के बदलाव
अट्रेंडम पन्ना
मीडियाविकि के बारे में मदद
भोजपुरीपिडिया
खोज
खोजीं
Appearance
खाता बनाईं
खाता में प्रवेश
निजी औजार
खाता बनाईं
खाता में प्रवेश
Pages for logged out editors
learn more
योगदान
बातचीत
कुशीनगर
के संपादन कइल जा रहल बा
पन्ना
बातचीत
भोजपुरी
पढ़ीं
संपादन करीं
स्रोत संपादित करीं
इतिहास देखीं
औजार
औजार
move to sidebar
लुकवाईं
Actions
पढ़ीं
संपादन करीं
स्रोत संपादित करीं
इतिहास देखीं
जनरल
इहाँ का जुड़ल बा
संबंधित बदलाव
खास पन्ना
पन्ना से जुड़ल जानकारी
Appearance
move to sidebar
लुकवाईं
चेतावनी:
रउआँ आपन खाता में प्रवेश नइखीं कइले। अगर रउआँ कौनों बदलाव करब त राउर आईपी पता सभके लउकी। अगर रउआ
खाता में प्रवेश करब
या
नया खाता बनाइब
तब, अउरी सुबिधा सब की संघे राउर संपादन के श्रेय भी राउर प्रयोगकर्तानाँव के मिली!
स्पैम-बिरोधी रोक (Anti-spam check) एके
मत
भरीं!
{{for|जिला|कुशीनगर जिला}} {{Infobox settlement | name = कुशीनगर | other_name = कुशीनारा | settlement_type = कसबा | image_skyline = 057 Parinirvana Temple from Side, Kusinara (9236917529).jpg | image_alt = सफेद गुंबद | image_caption = कुशीनगर में परिनिर्वार्ण मंदिर | nickname = | image_map = | map_alt = | map_caption = उत्तर प्रदेश में लोकेशन | pushpin_map = India Uttar Pradesh#India | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|26.741|N|83.888|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देस | subdivision_name = [[भारत]] | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[उत्तर प्रदेश के जिला सभ के लिस्ट|जिला]] | subdivision_name2 = [[कुशीनगर जिला|कुशीनगर]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 22214 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = <ref name=census2011>{{cite web|title=Kushinagar City Census|url=http://www.census2011.co.in/data/town/801171-kushinagar-uttar-pradesh.html|website=''census2011''|accessdate=17 July 2015}}</ref> | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = ऑफिशियल | demographics1_info1 = [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | demographics1_title2 = अन्य | demographics1_info2 = [[भोजपुरी]], [[अंगरेजी]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पिनकोड]] | postal_code = 274403 | registration_plate = | website = {{URL|www.kushinagar.nic.in}} | footnotes = }} '''कुशीनगर''' [[भारत|भारतीय राज्य]] [[उत्तर प्रदेश]] के उत्तरी पूरबी हिस्सा में एगो शहर, पर्यटन स्थल आ [[बौद्ध तीरथ]] बा। अपनहीं नाँव के [[कुशीनगर जिला|जिला]] में मौजूद ई शहर उत्तरी-पूरबी उतर प्रदेश के प्रमुख शहर [[गोरखपुर]] से करीबन 50 किलोमीटर पूरुब ओर नेशनल हाइवे 28 पर पड़े ला। एकरा के कुछ बड़हन आकार नजदीकी दूसर शहर [[पड़रौना]] बा। कुशीनगर के प्राचीन नाँव "'''कुशीनारा'''" बतावल जाला। एकर पहिचान ओह जगह के रूप में कइल जाला जहाँ [[भगवान बुद्ध]] के परिनिर्वाण भइल। एहीसे ई जगह [[बौद्ध धर्म]] माने वाला लोगन क चारि गो सबसे पबित्र तीरथ अस्थानन में गिनल जाला, बाकी तीन गो जगह [[लुम्बिनी]], [[बोधिगया]], आ [[सारनाथ]] हवें। भारत से बाहर के लोग खाती ई एगो अंतरराष्ट्रीय पर्यटन आ तीरथ के जगह हवे। खासतौर से एशियाई देसन के लोग, जहाँ बौद्ध धर्म के प्रचलन बहुत बा, अपना जिनगी में कम से कम एक बेर इहाँ के जातरा जरूर कइल चाहे ला। परिनिर्वाण मंदिर, रामभर स्तूप आ अन्य प्राचीन बिहार के अवशेष इहाँ के देखे लायक चीज बाने। परिनिर्वाण मंदिर में गौतम बुद्ध के लेटल मुद्रा में मूर्ती बा। एकरे अलावे कई गो नया मंदिर आसपास के बड़हन बिस्तार में स्थापित भइल बाने। कई सारा मंदिर सभ के नाँव ओह देस के नाँव पर बा जहाँ के लोग इनहन के बनवावल हवे। सरकार इहाँ मैत्रय परियोजना के तहत एगो बिसाल मूर्ती स्थापित करावे के घोषणा भी कइले बा। == नाँव == एक ठो मत के मोताबिक एह जगह के पुराना नाँव '''कुशीनारा''' भा '''कुशवती''' रहल आ ई नाँव [[कोशल]] के राजा, प्रसिद्ध हिंदू देवता, श्री [[राम|रामचंद्र]] के बेटा कुश द्वारा स्थापित कइल गइल आ उनके राजधानी रहल। दूसर मत के अनुसार एह इलाका में पावल जाए वाली "कुश" घास के कारन एकर नाँव कुशवती पड़ल हवे। दुसरे वाली परंपरा, जेकरा के बौद्ध लोग माने ला, के मोताबिक एकर नाँव कुशवती, राम के लइका कुश से काफी समय पहिले से इहे रहल। ==भूगोल== वास्तविक भूगोलीय लोकेशन के हिसाब से कुशीनगर, 24.74 डिग्री उत्तर अक्षांस आ 83.88 डिग्री पूरबी देशांतर पर मौजूद बा। अन्य शहर आ कस्बा सभ के सापेक्ष एह कस्बा के लोकेशन बतावल जाय त गोरखपुर महानगर से लगभग 50 किलोमीटर पूरुब ओर नेशनल हाइवे 27 (नया नंबरिंग में) पर पड़े ला। एकरे लगहीं [[कसया]] नाँव के बजार आ कस्बा बा जहाँ से उत्तर ओर पड़रौना (लगभग 15 किलोमीटर), आ रामकोला (18 किलोमीटर) पर बाने, दक्खिन में देवरिया शहर आ पूरुब ओर तमकुही राज नाँव के जगह पड़े ला। भौतिक भूगोल के हिसाब से ई [[गंगा के मैदान|गंगा के बिचला मैदानी हिस्सा]] के उत्तरी इलाका हवे आ [[सरजू]] आ [[गंडक]] नदिन के बीचोबीच में पड़े ला। खुद कुशीनगर से कुछे दूरी पर पच्छिम ओर छोटी गंडक नदी बहे ले। खनुआ नदी नाँव क एक ठो पातर धारा कुशीनगर से हो के गुजरे ले जे आगे जा के छोटी गंडक में मिले ले, छोटी गंडक खुद आगे जा के [[भाटपार रानी]], [[सलेमपुर]] हो के गोठिनी के लगे सरजू नदी में मिले ले। एह तरीका से कुशीनगर सरजू नदी के बेसिन के हिस्सा हवे, जवन कि खुद गंगा नदी के थाला के उत्तरी भाग हऽ। पूरा इलाका के जलवायु कोपेन के बर्गीकरण के हिसाब से '''Cwa''' प्रकार के हवे, यानी कि [[नम उष्णकटिबंधी जलवायु]] हवे। जनवरी सभसे ठंढा महीना होला आ औसत तापमान लगभग 4 से 6 डिग्री सेंटीग्रेड रहे ला, मई-जून में सभसे ढेर गर्मी पड़े ले आ एह दौरान दिन अधिकतम तापमान 40 डिग्री C तक पार क जाला। बरखा मुख्य रूप से बीच जून से ले के सितंबर ले होले जब दक्खिनी-पच्छिमी मानसून के बंगाल के खाड़ी वाली शाखा से अह इलाका में बरखा होले। ई जिला उत्तर प्रदेश के सभसे सुदूर उत्तर पूरुब में हवे आ एही कारण इहाँ सभसे ढेर बरखा होले। कुछ बरखा जनवरी के अंत आ फरवरी में होले जे चक्रवाती बरखा होले। कुल मिला के ई तराई के दक्खिनी इलाका हवे आ माटी में हमेशा भरपूर नमी मौजूद रहे ले। == इतिहास == [[File:City of Kusinagara in the War over the Buddha's Relics, South Gate, Stupa no. 1, Sanchi.jpg|thumb|275px|बुद्ध के अवशेष पर भइल संघर्ष के दौरान कुशीनगर, साँची के स्तूप नं. 1 (दक्खिनी गेट) पर मौजूद भीतिचित्र]] वर्तमान कुशीनगर के '''कुशवती''' (बुद्ध पूर्व काल में) आ '''कुशीनारा''' (बुद्ध-बाद के काल में) के रूप में पहिचानल जाला। कुशीनारा मल्ल लोग के राजधानी रहल। मल्ल, छठईं सदी में एगो महाजनपद रहे। बाद में ई [[मौर्य साम्राज्य]], शुंग साम्राज्य, कुषाण, गुप्त आ हर्ष के साम्राज्य के हिस्सा बनल। मध्यकाल में, कुशीनगर कलचुरी राजपूत लोग के अधीन आइल। मानल जाला कि बारहवीं सदी तक ले कुशीनारा शहर के रूप में मौजूद रहल ओकरे बाद उपेक्षा के शिकार भइल आ धीरे-धीरे इतिहास में गायब हो गइल। एकरे बगल में मौजूद शहर [[पड़रौना]] के बारे में अनुमान बा कि पनरहवीं सदी में इहाँ राजपूत मदन सिंह के राज रहे। [[File:Conjectural reconstruction of the main gate of Kusinagara circa 500 BCE adapted from a relief at Sanchi.jpg|thumb|left|230px|अनुमान अनुसार कुशीनगर के चित्र, ओह समय जब बुद्ध के अवशेष खाती लड़ाई होत रहे।]] आधुनिक जमाना में, कुशीनगर के महत्व बढ़ल 19वीं सदी में, जब भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण के पहिला सर्वेयर जनरल [[अलेक्जेंडर कनिंघम]] आ इनके बाद [[ए॰सी॰एल॰ कार्लाइल]] के खोज के दौरान मुख्य स्तूप के खोज भइल आ 6.10 मीटर लमहर बुद्ध के लेटल प्रतिमा 1876 में मिलल। खोदाई आ खोज के काम सुरुआती बीसवीं सदी ले जारी रहल। बाद के खोदाई डच पुरातत्वबिद जीन फिलिप वोगल (J. Ph. Vogel) के निर्देश में भइल।<ref>{{cite journal | author = Vogel J Ph. | year = 1950 | title = Some Buddhist Monasteries in Ancient India | url = | journal = Journal of the Ceylon branch of the Royal Asiatic Society | volume = 1 | issue = | pages = 27–32 }}</ref> इनके अगुआई में 1904-5, 1905-6 आ 1906-7 में पुरातत्वी खोज के अभियान चलल आ भारी मात्रा में बौद्ध संपदा मिलल। 1903 में बर्मा के एगो भिक्षु चंद्रा स्वामी इहाँ अइलें आ परिनिर्वाण मंदिर के दुबारा पूजा ध्यान के अस्थान के रूप में स्थापित कइलेन। आजादी के बाद कुशीनगर [[देवरिया जिला]] के हिस्सा बनल रहल आ 13 मई 1994 के नया जिला पडरौना जिला के नाँव से बनल जेकरा नाँव बाद में कुशीनगर जिला क दिहल गइल।<ref name=Kushihistory>{{cite web|title=Kushinagar History|url=http://kushinagar.nic.in/history.htm|website=''kushinagar.nic.in''|accessdate=18 July 2015}}</ref> ==बुद्ध के निधन आ परिनिर्वाण के भूईं== [[File:Buddha's cremation stupa, Kushinagar.jpg|230px|thumb|बुद्ध के अंतिम संस्कार वाला स्तूप, रामभर स्तूप]] 1896 में, वैडल नाँव के बिद्वान ई सुझाव दिहलें कि बुद्ध के निधन के अस्थान [[रामपुरवा]] के इलाका में कहीं होखे के चाहीं।<ref>"A Tibetan Guide-book to the Lost Sites of the Buddha's Birth and Death", L. A. Waddell. Journal of the Asiatic Society of Bengal, 1896, p. 279.</ref> हालाँकि, बौद्ध परंपरा के ग्रंथ ''महापरिनिर्वाणसुत्त'' के मोताबिक, गौतम बुद्ध कुशीनारा के जात्रा कइलें, ओही जे उनके निधन भइल आ ओहिजे अंतिम संस्कार भइल।<ref name=fogelin2015p23/><ref>{{cite journal|author=John Guy| title=The Mahabodhi temple|journal=The Burlington Magazine| year=1991| volume=133| number=1059|jstor=884751| pages=356–357}}</ref> आधुनिक बिद्वान लोग के राय, पुरातत्व के सबूत के आधार पर, ई बाटे कि बुद्ध के निधन वर्तमान कसया के लगे मौजूद एही कुशीनगर में भइल।<ref>{{cite book|author=United Nations|title=Promotion of Buddhist Tourism Circuits in Selected Asian Countries|url=https://books.google.com/books?id=F9ZhFMWSYKsC&pg=PA23|year=2003|publisher=United Nations Publications|isbn=978-92-1-120386-8|pages=23–24}}</ref><ref>{{cite book|author=Kevin Trainor |title=Buddhism: The Illustrated Guide |url=https://books.google.com/books?id=_PrloTKuAjwC |year=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-517398-7 |pages=41 }}</ref><ref>{{cite book|author1=Elizabeth Lyons|author2=Heather Peters|author3=Chʻeng-mei Chang|title=Buddhism: History and Diversity of a Great Tradition|url=https://books.google.com/books?id=hkdxmAYVbJUC&pg=PA17|year=1985|publisher=University of Pennsylvania Museum of Archaeology|isbn=978-0-934718-76-9|page=17}};<br>{{cite book|author=Fred S. Kleiner |title=Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives |url=https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC |year=2009|publisher=Cengage |isbn=0-495-57367-1 |pages=13, 31 }}</ref><ref>{{Citation |last = Huntington |first = John C |title = Sowing the Seeds of the Lotus |journal = Orientations |date=1986 |volume= September 1986 |pages = 47 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20141128233735/http://huntingtonarchive.osu.edu/resources/downloads/jchArticles/Part%205.pdf | archivedate = Nov 28, 2014 |url = http://huntingtonarchive.osu.edu/resources/downloads/jchArticles/Part%205.pdf | format = PDF}}</ref> बुद्ध के परिनिर्वाण स्थल पर [[अशोक]] द्वारा स्तूप बनवावल गइल आ एह जगह के [[बौद्ध तीर्थ|तीरथ]] के रूप में परतिष्ठा भइल।<ref>{{cite book|author1=Akira Hirakawa |author2=Paul Groner |title=A History of Indian Buddhism: From Śākyamuni to Early Mahāyāna |url=https://books.google.com/books?id=XjjwjC7rcOYC |year=1993|publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0955-0 |pages=101 }}</ref> [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त बंस]] (4<sup>थी</sup> से 7<sup>वीं</sup> सदी) के हिंदू शासक लोग एह स्तूप के बड़ करावल आ परिनिर्वाण मंदिर में लेटल बुद्ध के मुर्ती अस्थापित करावल।<ref>{{cite journal|author=Gina Barns|title=An Introduction to Buddhist Archaeology|journal=World Archaeology|volume = 27| number = 2|year=1995|pages=166–168|doi=10.1080/00438243.1995.9980301}}</ref><ref name=stoddardp3>{{cite journal|author=Robert Stoddard|year=2010 |journal= Pilgrimage and Buddhist Art |title= The Geography of Buddhist Pilgrimage in Asia |publisher= Yale University Press |url= http://digitalcommons.unl.edu/geographyfacpub/27| volume = 178|pages=3–4}}</ref> बौद्ध भिक्षु लोग द्वारा ई तीरथ छोड़ दिहल गइल जब 1200 ईस्वी के आसपास मुस्लिम सेना के बचे खाती ई लोग भाग चलल, बाद के इस्लामी शासन काल में ई जगह धीरे-धीरे भुला दिहल गइल।<ref>{{cite book|author1=Richard H. Robinson|author2=Sandra Ann Wawrytko |author3=Ṭhānissaro Bhikkhu |title=The Buddhist Religion: A Historical Introduction|url= https://books.google.com/books?id=LhUSAQAAIAAJ | year=1996| publisher=Thomson |isbn=978-0-534-20718-2 |pages=50 }}</ref><ref>{{cite book|author1=Mark Juergensmeyer|author2=Wade Clark Roof|title=Encyclopedia of Global Religion|url=https://books.google.com/books?id=WwJzAwAAQBAJ|year=2011|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-6656-5|page=148}}</ref> ब्रिटिश पुरातत्वबिद [[अलेक्जेंडर कनिंघम]] एह जगह के 19<sup>वीं</sup> सदी में दुबारा खोजलें आ इनके सहजोगी [[ए॰सी॰एल॰ कार्लाइल]] इहाँ खोदाई करवलें आ लगभग 1500 बरिस पुरान बुद्ध के मुर्ती मिलल।<ref name=stoddardp3/><ref>{{cite journal|last1=Asher|first1=Frederick|title=From place to sight: locations of the Buddha´s life|journal=Artibus Asiae|date=2009|volume=69|issue=2|page=244}}</ref><ref>{{cite book|author=Himanshu Prabha Ray|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA74|year=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-56006-7|pages=74–75, 86}}</ref> एकरे बाद ई जगह बौद्ध तीर्थ आ पर्यटन केंद्र के रूप में फिर से महत्व पा गइल।<ref name=fogelin2015p23>{{cite book|author=Lars Fogelin|title=An Archaeological History of Indian Buddhism|url=https://books.google.com/books?id=tRV0BgAAQBAJ |year=2015|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-994822-2|pages=23–24}}</ref><ref>{{cite book|author=Lars Fogelin|title=Archaeology of Early Buddhism|url=https://books.google.com/books?id=3WAnAAAAQBAJ |year=2006|publisher=AltaMira Press|isbn=978-0-7591-1444-9|pages=42–43}}</ref> तीसरी सदी ईसा पूर्व के पुरातात्विक अवशेष सभ से ई पता चले ला कि ई जगह प्राचीन काल में बौद्ध तीर्थ रहे।<ref name=fogelin2015p23/> ==जनसंख्या== भारत के जनगणना 2011 के अनुसार, कुशीनगर नगर पंचायत के कुल जनसंख्या 22,214 रहल<ref name=census2011/><ref>Census of India: Population Finder, http://censusindia.gov.in/PopulationFinder/View_Village_Population.aspx?pcaid=1249&category=N.P.</ref> आ कुल 3462 परिवार इहाँ निवास क रहल रहलें। एह में पुरुष वर्ग के जनसंख्या के हिस्सा 52% (11,502 मरद) आ औरत बर्ग के हिस्सा 48% (10,712 औरत) रहल। कुशीनगर के औसत साक्षरता दर 78.43% रहल जे भारत के राष्ट्रीय औसत 74% से ढेर रहल, मरदाना लोग के साक्षरता 85% आ मेहरारू लोग के साक्षरता 72% दर्ज कइल गइल। कुशीनगर में 11% जनसंख्या 10 साल से कम उमिर वाला वर्ग में रहल आ कुल जनसंख्या में अनुसूचित जाति के हिस्सा 5.03% आ अनुसूचित जनजाति के हिस्सा 2.39% रहल।<ref name=census2011/> == पर्यटन == == देखे लायक == {{clear}} == गैलरी == <gallery> Buddha in Kushinagar 08.JPG|परिनिर्वाण मंदिर<br>इहाँ के मुख्य मंदिर हवे Mahaparinirvana.jpg|बुद्ध के लेटल मुर्ती, परिनिर्वाण मंदिर में 061 Parinirvana Statue, Kusinara (9239665862).jpg|मूर्ती के नगीचे से लिहल फोटो Buddha's cremation stupa, Kushinagar.jpg|रामभर स्तूप, बुद्ध के जहाँ अंतिम संस्कार भइल Kushinara1.jpg|रामभर स्तूप के दूर दे दृश्य Stupa ruins in Kushinagar.jpg|प्राचीन बौद्ध बिहार सभ के खंडहर Kusinara3.jpg|प्राचीन खंडहर Watthaikusinara.jpg|थाई वाट मंदिर Burmese Temple in Kushinagar.jpg|बर्मी मंदिर </gallery> {{clear}} ==संदर्भ== {{Reflist|35em}} [[श्रेणी:बौद्ध धर्म]] [[श्रेणी:बौद्ध तीर्थ]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के पर्यटक आकर्षण]] [[श्रेणी:कुशीनगर जिला]] {{UP-geo-stub}}
सारांश:
ई नोट कर लीं कि भोजपुरीपिडिया पर सगरी योगदान के दुसरा योगदानकर्ता लोगन द्वारा संपादित कइल जा सकेला, बदलल या हटावल जा सकेला। अगर आप ई नइखीं चाहत की राउर लिखल चीज के केहू भी बे-मोहछोह के संपादित क दे, तब ए के इहाँ मत डालीं।
रउआँ इहो वादा करत बानी की आप ई खुद लिखले बानी या फिर पब्लिक पहुँच में मौजूद या अइसने कौनों फ्री स्रोत से नकल कइले बानी (ढेर जानकारी खातिर
भोजपुरीपिडिया:कापीराइट सब
देखीं)।
बिना परमीशन के कॉपीराइट वाली चीज इहाँ कब्बो मत डालीं!
कैंसिल
संपादन में मदद
(नया विंडो में खोलीं)
ए पन्ना पर इस्तेमाल टेम्पलेट कुल:
टेम्पलेट:Citation
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite book
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite journal
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite web
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Clear
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:For
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Infobox settlement
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Reflist
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:UP-geo-stub
(
संपादन करीं
)