Jump to content
Main menu
Main menu
move to sidebar
लुकवाईं
नेविगेशन
मुख्य पन्ना
हाल के बदलाव
अट्रेंडम पन्ना
मीडियाविकि के बारे में मदद
भोजपुरीपिडिया
खोज
खोजीं
Appearance
खाता बनाईं
खाता में प्रवेश
निजी औजार
खाता बनाईं
खाता में प्रवेश
Pages for logged out editors
learn more
योगदान
बातचीत
तिथि
के संपादन कइल जा रहल बा
पन्ना
बातचीत
भोजपुरी
पढ़ीं
संपादन करीं
स्रोत संपादित करीं
इतिहास देखीं
औजार
औजार
move to sidebar
लुकवाईं
Actions
पढ़ीं
संपादन करीं
स्रोत संपादित करीं
इतिहास देखीं
जनरल
इहाँ का जुड़ल बा
संबंधित बदलाव
खास पन्ना
पन्ना से जुड़ल जानकारी
Appearance
move to sidebar
लुकवाईं
चेतावनी:
रउआँ आपन खाता में प्रवेश नइखीं कइले। अगर रउआँ कौनों बदलाव करब त राउर आईपी पता सभके लउकी। अगर रउआ
खाता में प्रवेश करब
या
नया खाता बनाइब
तब, अउरी सुबिधा सब की संघे राउर संपादन के श्रेय भी राउर प्रयोगकर्तानाँव के मिली!
स्पैम-बिरोधी रोक (Anti-spam check) एके
मत
भरीं!
[[File:Tithi.ogv|thumb|तिथि के गिनती के खगोलशास्त्रीय ब्याख्या]] वैदिक समय मापन आ बाद के [[हिंदू कैलेंडर]] सभ में '''तिथि''' समय के एक ठो माप हवे जे एक ठो [[चंद्रमास#सिनोडिक महीना|सूर्य-सापेक्ष चंद्रमास]] (''[[चंद्रमास#सिनोडिक महीना|सिनोडिक महीना]]'') के <sup>1</sup>/<sub>30</sub>वाँ हिस्सा होला। एकरा के चंद्रमा आधरित दिन या चंद्रमा आधारित तारीख भी बूझल जा सकेला। तिथि सुरुज आ चंद्रमा के बीच हर 12[[डिग्री (कोण)|°]] [[देशांतर|देशंतारीय]] [[कोण]] के पूरा होखला पर बदले ले।<ref name="Pillai1996" /> [[अमौसा]] के सुरुज आ चंद्र एक सीध में होलें, एकरे बाद चंद्रमा अपने परिक्रमा में आगे बढे ला आ सूर्य आ चंद्रमा के बीचे के कोणीय अंतर बढ़त जाला। हर 12° पर एक तिथि पूरा हो जाले आ पूरा 360° पूरा होखले पर फिर अमौसा के स्थिति, यानि सुरुज चंद्र एक सीध में हो जालें।<ref name="hari">{{cite book|last=पाण्डेय|first=हरिहर |title=हमारा ज्योतिष और धर्मशास्त्र|url= |year=2006|publisher=उत्तर प्रदेश हिंदी संस्थान, लखनऊ|isbn=|page=61}}</ref> हालाँकि चंद्रमा के 12° आगे बढ़े में हमेशा बराबर समय ना लागे ला आ एही से तिथि छोट-बड़ होत रहे लीं। एक तिथि के समय लगभग 19 घंटा से ले के 26 [[घंटा]] ले के हो सकेला।<ref name="as">{{cite book|last=Defouw|first=Hart |author2=Robert Svoboda |title=Light on Life: An Introduction to the Astrology of India|url=http://books.google.com/books?id=jBzSLNNbTWwC&pg=PA185&dq=%22Shukla+paksha%22+-inpublisher:icon#v=onepage&q=%22Shukla%20paksha%22%20-inpublisher%3Aicon&f=false|year=2003|publisher=Lotus Press|isbn=0-940985-69-1|page=186}}</ref> तिथि [[हिंदू पञ्चांग]] के प्रमुख हिस्सा हवे। तिथि, वार, [[नक्षत्र]], करण आ योग नाँव के पाँच चीज के लिखित सारिणी के [[पतरा|पञ्चांग]] कहल जाला। ज्यादातर [[हिंदू तिहुआर]] सभ एही चंद्रमा आधारित तिथि के अनुसार मनावल जालें। नेपाल नियर देसन में ई तारीख के गिनती के मुख्य तरीका हवे हालाँकि, नेपाली तिथि सूर्य के गति के आधार पर होले, बाकी इनहन के नाँव उहे होला जे चंद्रमा आधारित तिथि सभ के होला। ==तारीख के रूप में== हिंदू पद्धति में दिन के सुयूआत सुरुज उगे के समय से अगिला सूर्योदय तक के होला, जबकि अंगरेजी सिस्टम में रात के बारह बजे से ले के अगिला रात के बारह बजे ले। एही से तारीख के रूप में तिथि के प्रयोग (दिन गिने खातिर) जब होला तब सूर्योदय के समय जवन तिथि होल ओही के ओह दिन के तिथि ([[तारीख]]) मान लिहल जाला।<ref name="Pillai1996">{{cite book|author=L.D.S. Pillai|title=Panchang and Horoscope|url=http://books.google.com/books?id=vV1s4T8y8J8C&pg=PA3|date=1 December 1996|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-0258-8|pages=3–}}</ref> एकरा के "'''''उदया तिथि'''''" कहल जाला। अगर एक सूर्योदय के समय कौनों तिथि रहल जे अगिला सूर्योदय के भी रहि गइल तब अगिला दिन के भी उहे तिथि होखी। मतलब कि एकही तिथि दू दिन कुल के तिथि कहाई, एकरा के बढ़ती कहल जाला। एकरे उल्टा, अगर कौनों तिथि सूर्योदय के बाद सुरू भइल आ अगिला सूर्योदय के पहिलहीं खतम हो गइल तब उ कौनों दिन के तिथि ना कहा पाई काहें कि कौनों दिन ओह तिथि में सूर्योदय ना भइल। एकरा के तिथि हानि (क्षय) या घटती कहल जाई। ==पर्व तिहुआर के गणना में== अधिकतर हिंदू तिहुआर सभ तिथि अनुसार पड़े लें। कुछ तिहुआर सूर्य के अलग अलग राशि में प्रवेश के समय, जेकरा के संक्रांति कहल जाला, के अनुसार भी पड़े लें; उदाहरण खातिर खिचड़ी, सतुआन आ बहुरा इत्यादि। लेकिन दशहरा, दिपावली, होली, जन्माष्टमी नियर तिहुआर चंद्रमा आधारित तिथि के अनुसार गिनल जालें। एह में से कुछ तिहवार सभ के उदया तिथि के पड़ल भी मानल जाला आ कुछ में तिथि के सटीक समय पर सुरुआत आ अंत के भी महत्त्व होला।<ref name="Pillai1996_1">{{cite book|author=L.D.S. Pillai|title=Panchang and Horoscope|url=http://books.google.com/books?id=vV1s4T8y8J8C&pg=PA12|date=1 December 1996|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-0258-8|pages=12–}}</ref> कुछ तिहवार में तिथि के साथे-साथ नक्षत्र के भी महत्त्व होला। ==तिथि सभके नाँव== नीचे तिथि सभ के नाँव दिहल जा रहल बा। आमतौर पर भोजपुरी में अन्हार आ अँजोर पाख खातिर बदी आ सुदी के प्रयोग होला। संस्कृत में जेकरा के चैत्र शुक्ला प्रतिपदा कहल जाला ओके भोजपुरी में चइत सुदी एक्कम कहल जाई। बाकी के नाँव भी अइसहीं: {| class="wikitable" !संख्या ![[कृष्णपक्ष|अन्हार पाख]] (बदी) !संख्या ![[शुक्लपक्ष|अँजोर पाख]] (सुदी) ![[नेपाली भाषा|नेपाली नाँव]]<ref name="Turnbull1992">{{cite book|author=Archibald Turnbull|title=Nepali Grammar & Vocabulary|url=http://books.google.com/books?id=cq0m8pOrsMMC&pg=PA51|year=1992|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-0102-4|pages=51–}}</ref> ![[संस्कृत|संस्कृत नाँव]] ![[हिंदू देवी-देवता|स्वामी देवता]]<br>[[पुराण|पौराणिक]]<ref name="hari" /> !स्वामी खातिर अन्य मत <br>या अन्य नाँव |- |1 |[[एक्कम]] |1 |एक्कम |परेवा |प्रतिपदा |[[अग्नि]] | |- |2 |[[दूइज]] |2 |दूइज |दुतिया |द्वितीया |धाता |[[ब्रम्हा]] |- |3 |[[तीजि]] |3 |तीजि |तृतीया |तृतीया |उमा |[[पार्वती]] |- |4 |[[चउथि]] |4 |चउथि |चउथि |चतुर्थी |[[गणेश]] |[[यम]] |- |5 |[[पंचिमी]] |5 |पंचिमी |पञ्चमी |पञ्चमी |[[नाग]] | |- |6 |[[छठि]] |6 |छठि |षष्ठी |षष्ठी |गुह |[[कार्तिकेय]] |- |7 |[[सत्तिमी]] |7 |सत्तिमी |सप्तमी |सप्तमी |[[सूर्य (देव)|रवि]] | |- |8 |[[अष्टिमी]] |8 |अष्टिमी |अष्टमी |अष्टमी |[[शिव]] | |- |9 |[[नउमी]] |9 |नउमी |नौमी/नउमी/नवमी |नवमी |[[दुर्गा]] |अम्बिका |- |10 |[[दसिमी]] |10 |दसिमी |दसमी |दशमी |[[यम]] |धर्मराज |- |11 |[[एकादसी]] |11 |एकादसी |एकादसी |एकादशी |विश्वे |[[रुद्र]] |- |12 |[[दुआदसी]] |12 |दुआदसी |द्वादसी |द्वादशी |हरि |[[विष्णु]], [[आदित्य]] |- |13 |[[तेरसि]] |13 |तेरसि |त्रिदसी |त्रयोदशी |[[कामदेव|काम]] |कामदेव |- |14 |[[चतुर्दसी]] |14 |चतुर्दसी |चतुर्दसी |चतुर्दशी |[[शिव]] |[[काली]] |- |30 |[[अमौसा]] |15 |[[पुर्नवासी]] |औंसी<br>/पुर्ने |अमावस्या<br>/पूर्णिमा |शशि |पितर (अमौसा), [[चंद्र (देव)|चंद्र]] |} ==तिथि गणना के तरीका== तिथि के गणना करे खातिर परंपरागत रूप से [[सूर्यसिद्धांत]] आधारित तरीका<ref name="SewellDikshit1995" /> ज्यादातर हिंदू पतरा सभ में प्रयोग होला। एह तरीका के अनुसार सूर्य आ चंद्रमा के भोगांश (longitude) के अंतर के गणना कइल जाले। मीन राशि आ मेष राशि के संधि के शून्य अंश मान के इहाँ से सगरी ग्रह सभ के कोणीय दूरी के ओह ग्रह के भोगांश कहल जाला। पृथ्वी सूर्य के चक्कर लगावे ले एह कारण से सूर्य भी एह राशि-चक्र में चलत नजर आवे ला आ सूर्य के भोगांश के गणना होले। चूंकि, अमौसा के सुरुज आ चंद्र दुनों एक सीध में होलें, इनहन के भोगांश बाराबर होला। एकरे बाद चंद्रमा आगे बढे ला। चंद्रमा के गति लगभग 13 कला (डिग्री/अंश) रोज के होले आ सुरुज के 1 कला। एही से रोज के अंतर लगभग 12 कला के होला आ रोज (12 कला के अंतर के कारण) एक तिथि बदले ले। हालंकि चंद्रमा के पृथ्वी के चारों ओर परिक्रमा के पथ भी दीर्घवृत्त होला आ पृथ्वी के सूर्य के चारों ओर परिक्रमा के पथ भी, एही से सूर्य आ चंद्रमा के भोगांश (longitude) में 12 कला के अंतर में हमेशा बराबर समय न लागे ला। गणना के बिधि<ref name="SewellDikshit1995">{{cite book|author1=Robert Sewell|author2=S.B. Dikshit|title=The Indian Calendar, with Tables for the Conversion of Hindu and Muhammadan Into A.D. Dates, and Vice Versa|url=http://books.google.com/books?id=CQ8iAVwA-yEC&pg=PA77|date=31 मई 1995|publisher=Motilal Banarsidass Publishe|isbn=978-81-208-1207-9|pages=77–}}</ref><ref>Sudha Bhujle and M N Vahia, [http://www.cs.tau.ac.il/~nachum/calendar-book/papers/hindu-paper.pdf Calculations of tithis: An Extension of Surya Sidhanta formulation]</ref> में चंद्रमास के 10,000 वाँ हिस्सा के पूरा करे में लागे वाला समय के आधार बना के गणना होले। यानि एक अमौसा से दूसरा अमौसा के समय के 10,000 हिस्सा में बाँट दिहल जाय त एक तिथि के औसत समय (10,000÷30=) 333 हिस्सा होखी। एही के उलट के कहल जाय तब एक (सौर) दिन में चंद्रमा एह 10,000 हिस्सा सभ में से औसतन 338.6319 हिस्सा पार करे ला। इहे चंद्रमा के औसत गति होला। हालाँकि कि चंद्रमा के दीर्घवृत्तीय मार्ग आ पृथ्वी के दीर्घवृत्तीय मार्ग के कारण होखे वाला विचलन (एनामली) के भी एह औसत में जोड़े के पड़े ला। चंद्रमा के औसत एनामली के मान 36.2916 आ सूर्य (पृथ्वी) के औसत एनामली 2.7378 बतावल गइल बाटे। एकरे बाद भी जवन मान आवे ला ऊ एक तरह से सटीक मान ना होला आ सटीक मान निकाले खातिर एह चंद्रमा आ सूर्य के एनामली के सटीक गणना हर तिथि खातिर बिसेस रूप से करे के पड़े ला। तिथि के मान के गणना से आइल परिणाम आ सूर्य ग्रहण (ई अमावस्या के बेध द्वारा जाँच के तरीका हवे) के समय के बेध द्वारा आपस में सामंजस्य भी बइठावल जाला। आधुनिक समय में एकरे गणना के कंप्यूटर आधारित तरीका भी ईजाद कइल बाटे।<ref>Nachum Dershowitz, Edward M. Reingold, [http://www.cs.tau.ac.il/~nachum/calendar-book/papers/hindu-paper.pdf Indian Calendrical Calculations]</ref> वर्तमान समय में बहुत सारा ऑनलाइन पञ्चांग में अंगरेजी तारीख डाल के हिंदू तिथि प्राप्त कइल जा सकत बाटे। ==शुभ-अशुभ बिचार {{Anchor|भद्रा|भदरा}}== फलित ज्योतिष में तिथि सभ के शुभ आ अशुभ परिणाम वाला वर्गीकरण भी मिले ला। एक ठो वर्गीकरण के अनुसार तिथि सभ के छह गो प्रकार में बाँटल जाला - नंदा, भद्रा, जया, रिक्ता, पूर्णा।<ref>{{cite web|title=TITHI|url=http://astrology.aryabhatt.com/astrology_panchang.asp|website=http://astrology.aryabhatt.com|accessdate=15 अक्टूबर 2016|language=en}}</ref> एह में भद्रा (भदरा) आ रिक्ता के आमतौर पर अशुभ मानल जाला। हालाँकि इनहन के अशुभता के बिचार में वार (हप्ता के दिन) के भी शामिल कइल जाला। एकरे आलावा अउरी कई प्रकार के शुभाशुभ संबंधी नियम बतावल गइल बाड़ें आ अलग-अलग ग्रंथन में इनहन मे आपस में अंतर भी मिले ला। कुछ विद्वान् लोग के विचार अनुसार ई तिथि के शुभ-अशुभ रूप में प्रचलन पौराणिक काल में हिंदू धर्म में बढ़ल अंधविश्वास के नतीजा हवे आ प्राचीन वैदिक ज्योतिष में अइसन कौनों बात नइखे कहल गइल।<ref name="hari2">{{cite book|last=पाण्डेय|first=हरिहर |title=हमारा ज्योतिष और धर्मशास्त्र|url= |year=2006|publisher=उत्तर प्रदेश हिंदी संस्थान, लखनऊ|isbn=|page=56-70|language=hi}}</ref> ==इहो देखल जाय== * [[हिंदू कैलेंडर]] * [[पतरा]] * [[भारतीय ज्योतिष]] ==संदर्भ== {{Reflist|2}} ==बाहरी कड़ी== * [http://www.vaisnavacalendar.com वैष्णव कैलेंडर] * [http://geogebratube.org/student/m21477 हिंदू चांद्र-सौर पञ्चांग] * [https://itunes.apple.com/us/app/vedicpanchangam/id862232382?ls=1&mt=8 पञ्चांग आईफोन एप] * [http://www.mypanchang.com फ्री हिंदू पञ्चांग] {{Tithi}} [[श्रेणी:भारतीय ज्योतिष]] [[श्रेणी:समय के इकाई]] [[श्रेणी:हिंदू कलेंडर]] [[श्रेणी:Articles containing video clips]] {{Hinduism-stub}}
सारांश:
ई नोट कर लीं कि भोजपुरीपिडिया पर सगरी योगदान के दुसरा योगदानकर्ता लोगन द्वारा संपादित कइल जा सकेला, बदलल या हटावल जा सकेला। अगर आप ई नइखीं चाहत की राउर लिखल चीज के केहू भी बे-मोहछोह के संपादित क दे, तब ए के इहाँ मत डालीं।
रउआँ इहो वादा करत बानी की आप ई खुद लिखले बानी या फिर पब्लिक पहुँच में मौजूद या अइसने कौनों फ्री स्रोत से नकल कइले बानी (ढेर जानकारी खातिर
भोजपुरीपिडिया:कापीराइट सब
देखीं)।
बिना परमीशन के कॉपीराइट वाली चीज इहाँ कब्बो मत डालीं!
कैंसिल
संपादन में मदद
(नया विंडो में खोलीं)
ए पन्ना पर इस्तेमाल टेम्पलेट कुल:
टेम्पलेट:Anchor
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite book
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite web
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Hinduism-stub
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Reflist
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Tithi
(
संपादन करीं
)