Jump to content
Main menu
Main menu
move to sidebar
लुकवाईं
नेविगेशन
मुख्य पन्ना
हाल के बदलाव
अट्रेंडम पन्ना
मीडियाविकि के बारे में मदद
भोजपुरीपिडिया
खोज
खोजीं
Appearance
खाता बनाईं
खाता में प्रवेश
निजी औजार
खाता बनाईं
खाता में प्रवेश
Pages for logged out editors
learn more
योगदान
बातचीत
भारत
के संपादन कइल जा रहल बा
पन्ना
बातचीत
भोजपुरी
पढ़ीं
संपादन करीं
स्रोत संपादित करीं
इतिहास देखीं
औजार
औजार
move to sidebar
लुकवाईं
Actions
पढ़ीं
संपादन करीं
स्रोत संपादित करीं
इतिहास देखीं
जनरल
इहाँ का जुड़ल बा
संबंधित बदलाव
खास पन्ना
पन्ना से जुड़ल जानकारी
Appearance
move to sidebar
लुकवाईं
चेतावनी:
रउआँ आपन खाता में प्रवेश नइखीं कइले। अगर रउआँ कौनों बदलाव करब त राउर आईपी पता सभके लउकी। अगर रउआ
खाता में प्रवेश करब
या
नया खाता बनाइब
तब, अउरी सुबिधा सब की संघे राउर संपादन के श्रेय भी राउर प्रयोगकर्तानाँव के मिली!
स्पैम-बिरोधी रोक (Anti-spam check) एके
मत
भरीं!
{{pp-protected|reason=महत्ववाला पन्ना जहाँ अधिका ट्रैफिक बा|small=yes}} {{about|भारत गणराज्य}} {{Infobox country | conventional_long_name = भारत गणराज्य | name = <small>'''रिपब्लिक ऑफ़ इण्डिया'''<br>'''Republic of India'''</small> | common_name = भारत | image_flag = Flag of India.svg | alt_flag = तीन रंग के पट्टी जेहमें केसरिया ऊपर, बीच में सफेद आ नीचे हरियर होला आ बीच में अशोक चक्र | image_coat = Emblem of India.svg | alt_coat = अशोक के सिंह स्तंभ के मुकुट के चित्र | symbol_type = प्रतीक चिह्न | national_motto = "[[सत्यमेव जयते]]" | national_anthem = ''[[जन गण मन]]''{{lower|0.2em|{{sfn|Wolpert|2003|p=1}}}}<ref name="india.gov.in">{{cite web | url=http://india.gov.in/india-glance/national-symbols | title=National Symbols | National Portal of India | trans_title=राष्ट्रीय चिह्न | भारत का राष्ट्रीय प्रवेशद्वार | publisher=इंडिया पोर्टल | accessdate=13 मई 2014 | language=en}}</ref><br><center>[[चित्र:Jana Gana Mana instrumental.ogg]]</center> | other_symbol = '''राष्ट्र गीत:'''<br>''[[वन्दे मातरम्]]'' {{lower|0.2em|{{efn|"[...] ''जन गण मन'' भारत के राष्ट्रगान हऽ, समय पड़ले पर जइसनो सरकार निर्धारित करे एक शब्द बदलाव के बिसय बाने; आ गीत ''वंदे मातरम्'', जवन भारत के आजादी के संघर्ष में इतिहासी भूमिका निभा चुकल बा, के ''जन गण मन'' के बराबर इज्जत मिले के चाहीं आ एकरा के बराबरी के दर्जा होखी।{{harv|Constituent Assembly of India|1950}}.<!--end efn:-->}}{{sfn|National Informatics Centre|2005}}<!--end lower:-->}}<ref name="india.gov.in"/> | image_map = India (orthographic projection).svg | alt_map = भारत प केन्द्रित ग्लोब चित्र जेहमे भारत प रौशनी डालल गइल बा। | map_caption = हरियर रंग से देखावल जगहा भारत नियंत्रित करेला।;<br> अइसन हिस्सा जवना प नियंत्रण नईखे लेकिन दावा कइल जाला ओकरा हल्का हरियर रंग से देखावल गइल बा। | map_width = 220px | capital = [[नई दिल्ली]] | coordinates = {{Coord|28|36.8|N|77|12.5|E|type:city}} | largest_city = [[मुंबई]] | official_languages = {{hlist|[[हिंदी]]|[[अंगरेजी]]{{efn|[[देवनागरी]] लिपि में लिखल जाए वाली [[मानक हिंदी]] भारत संघ के राजभाषा हवे। सरकारी कामकाज खातिर [[अंगरेजी]] सह-राजभाषा हवे।{{sfn|Ministry of Home Affairs 1960}}{{sfn|National Informatics Centre|2005}}<ref name="india.gov.in2">{{cite web|url=https://india.gov.in/india-glance/profile |title=Profile | National Portal of India |publisher=India.gov.in |accessdate=23 August 2013 }}</ref> [[भारत के राज्य अउरी संघ राज्यक्षेत्र|राज्य आ संघ राज्यक्षेत्र]], हिंदी चाहे अंगरेजी के अलावा आपन अलग आधिकारिक भाषा चुन सके लें।}}<ref>{{Cite web|url=http://rajbhasha.nic.in/UI/pagecontent.aspx?pc=MzU%3d |title=Constitutional Provisions – Official Language Related Part-17 Of The Constitution Of India |language=Hindi |website=National Informatics Centre |accessdate=27 December 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160201081439/http://rajbhasha.nic.in/UI/pagecontent.aspx?pc=MzU%3D |archivedate= 1 February 2016 |df= }}</ref>}} | regional_languages = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; |title = [[भारत में ऑफिशियल दर्जा वाली भाषा#राज्य स्तर पर|राज्य स्तर पर]] आ<br>[[भारत में ऑफिशियल दर्जा वाली भाषा#आठवीं अनुसूची|आठवीं अनुसूची]]में<ref name="langoff">{{cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to जून 2013) |pages= |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |accessdate=26 December 2014 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archivedate=8 July 2016 |df=dmy-all }}</ref> |[[असमिया भाषा|असमिया]] |[[बंगाली भाषा|बंगाली]] |[[बोड़ो भाषा|बोड़ो]] |[[डोगरी भाषा|डोगरी]] |[[गुजराती भाषा|गुजराती]] |[[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] |[[कश्मीरी भाषा|कश्मीरी]] |[[कोंकणी भाषा|कोंकणी]] |[[मैथिली भाषा|मैथिली]] |[[मणिपुरी भाषा|मणिपुरी]] |[[मलयालम भाषा|मलयालम]] |[[मराठी भाषा|मराठी]] |[[नेपाली भाषा|नेपाली]] |[[ओड़िया भाषा|ओड़िया]] |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] |[[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] |[[संथाली भाषा|संथाली]] |[[सिन्धी भाषा|सिन्धी]] |[[तमिल भाषा|तमिल]] |[[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] }} | languages_type = राष्ट्रभाषा | languages = कवनो भाषा नइखे । | demonym = [[भारत के लोग|भारतीय]] | government_type = {{nowrap|[[संघवाद|संघीय]] [[संसदीय प्रणाली|संसदीय]]<br>[[गणराज्य|संवैधानिक गणराज्य]]{{sfn|राष्ट्रीय सूचना विज्ञान केन्द्र|2005}}}} | leader_title1 = [[भारत के राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | leader_name1 = [[रामनाथ कोविंद]] | leader_title2 = [[भारत के उपराष्ट्रपति|उपराष्ट्रपति]] | leader_name2 = वेंकैया नायडू | leader_title3 = [[भारत के प्रधानमंत्री|प्रधान मंत्री]] | leader_name3 = [[नरेंद्र मोदी]] | leader_title4 = [[भारत के लोकसभा अध्यक्ष|लोकसभा अध्यक्ष]] | leader_name4 = [[ओम बिड़ला]] | leader_title5 = भारत के मुख्य न्यायाधीश | leader_name5 = शरद अरविंद बोबड़े 47वे°<ref>[https://www.bbc.com/hindi/india-45719510 नए चीफ़ जस्टिस रंजन गोगोई हैं पारदर्शिता के मुरीद - BBC News हिंदी<!-- Bot generated title -->]</ref> | legislature = [[भारतीय संसद]] | upper_house = ''[[राज्यसभा]]'' | lower_house = ''[[लोक सभा]]'' | sovereignty_type = [[भारत के आजादी आंदोलन|आजादी]] | sovereignty_note = [[यूनाइटेड किंगडम]] | established_event1 = अधिराज्य | established_date1 = 15 अगस्त 1947 | established_event2 = [[गणराज्य]] | established_date2 = 26 जनवरी 1950 | area_km2 = 3,287,263<ref name="india.gov.in2"/> | area_footnote = {{efn|"The country's exact size is subject to debate because some borders are disputed. The Indian government lists the total area as {{convert|3287260|km2|sqmi|abbr=on}} and the total land area as {{convert|3060500|km2|sqmi|abbr=on}}; the United Nations lists the total area as {{convert|3287263|km2|sqmi|abbr=on}} and total land area as {{convert|2973190|km2|sqmi|abbr=on}}." {{harv|Library of Congress|2004}}.}} | area_rank = 7वाँ | area_sq_mi = 1,269,346 | percent_water = 9.6 | population_census_rank = दूसरा | population_estimate = 1,210,193,422 | population_estimate_rank = दूसरा | population_estimate_year = 2011 | population_census_year = 2011 | population_density = <!--{{#expr:{{Indian population clock}}/3287263 round 1}} http://www.indiastat.com से हमेशा अद्यतन करने वाली बॉट की आवश्यकता--> | population_densitymi² = <!--{{#expr:{{Indian population clock}}/1269219 round 1}} http://www.indiastat.com से हमेशा अद्यतन करने वाली बॉट की आवश्यकता--> | population_density_rank = 31वाँ | GDP_PPP = $5.302 महाशंख<ref name="imf2">{{cite web | url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=7&sy=2014&ey=2014&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=534&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= | title=Report for Selected Countries and Subjects | trans_title=चुने हुए देश और विषयों के लिए रपट | publisher=विश्व आर्थिक आउटलुक डाटाबेस, [[अन्तर्राष्ट्रीय मुद्रा कोष]] | date=27 अक्टूबर 2013 | accessdate=13 मई 2014 | language=en}}</ref> | GDP_PPP_rank = तीसरा | GDP_PPP_year = 2014 | GDP_PPP_per_capita = $4,209<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 133वीं | GDP_nominal = $1.842 महाशंख<ref name=imf2/> | GDP_nominal_rank = 10वीं | GDP_nominal_year = 2014 | GDP_nominal_per_capita = $1,389<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 148वाँ | Gini_year = 2010 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini = 33.9 <!--number only--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web | url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ | title=Gini Index | publisher=World Bank | accessdate=2 मार्च 2011}}</ref> | HDI = 0.640 <!--number only--> | HDI_year = 2017 <!--Please use the year to which the HDI [[Human Development Index]] data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>[https://indianexpress.com/article/india/india-ranks-130-in-undps-human-development-index-5357117/ India ranks 130 in UNDP’s human development index | The Indian Express<!-- Bot generated title -->]</ref> | HDI_rank = {{ordinal|130}} | currency = [[भारतीय रुपया]] ({{INR}}) | currency_code = INR | time_zone = [[भारतीय मानक समय]] | utc_offset = +5:30 | time_zone_DST = {{nowrap|बदलाव ना}} | utc_offset_DST = +5:30 | date_format = {{nowrap|dd-mm-yyyy (CE)}} | drives_on = left | calling_code = [[भारत में मोबाइल टेलीफोन कोड|+91]] | cctld = [[डॉट इन]] {{collapsible list |title = अन्य [[शीर्ष-स्तर डोमेन|टी॰ऍल॰डी॰]] |[[.ভাৰত]] |[[.ভারত]] |[[.ભારત]] |[[.भारत]] |[[.ଭାରତ]] |[[.ਭਾਰਤ]] |[[.இந்தியா]] |[[.భారత్]] |[[بھارت.]] }} }} '''भारत''' ({{Lang-en|India}}), चाहे सरकारी रूप से '''भारत गणराज्य''' (''रिपब्लिक ऑफ़ इंडिया''), [[दक्खिनी एशिया]] में एगो देश बा। प्राचीन भारतीय साहित्य में एकरा के [[जम्बूद्वीप]], आर्यावर्त, आ अजनाभदेशो कहल गइल बा। भारत, भूगोलीय क्षेत्रफल के हिसाब से विश्व के सातवाँ सबसे बड़हन अउरी जनसंख्या के हिसाब से चीन की बाद दुसरका सबसे बड़ देश बाटे। 2011 के भारतीय जनगणना के हिसाब से इहाँ के कुल जनसंख्या 1.2 अरब बाटे। भारत के उत्तर में [[हिमालय]] पहाड़, दक्खिन में [[हिन्द महासागर]], पच्छिम में [[अरब सागर]] आ पूरुब ओर [[बंगाल के खाड़ी]] बाटे। भारत के [[भारत के सीमा|जमीनी सीमा]] जेवन देशन की संघे साझा बा उनहन में पच्छिम में [[पाकिस्तान]], [[अफ़ग़ानिस्तान]], उत्तर-पूरब में [[चीन]], [[नेपाल]], आ [[भूटान]] अउरी पूरुब ओर [[बांग्लादेश]] आ [[म्याँमार]] देश बाड़ें। [[हिन्द महासागर]] में एकरी दक्खिन-पश्चिम में [[मालदीव]], दक्खिन में [[श्री लंका]] अउर दक्खिन-पूरब में [[इंडोनेशिया]] हऽ। हिमालय से निकले वाली नद्दी कुल के ले आवल निक्षेप से [[उत्तरी भारत के मैदान]] बनल बा जेवन बहुत ऊपजाऊ बा। एही मैदान क पच्छिमी तटीय हिस्सा विश्व के सबसे पुरान सभ्यता [[सिन्धु घाटी सभ्यता]] के जनम भइल हऽ आ एही उत्तर भारत के मैदान में विश्व के चार गो प्रमुख धर्म:[[हिन्दू धर्म|हिंदू]], [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]], [[जैन धर्म|जैन]] अउरी [[सिख धर्म]] जनम लिहलन अउर विकसित भइलें। [[गंगा]] नदी भारत के राष्ट्रीय नदी बाटे जेवन इहाँ के संस्कृति में बहुत पबित्र मानल जाले। जहाँ तक भारत के लोगन के सवाल बा जनसंख्या के हिसाब से ई विश्व के सबसे बड़हन [[लोकतंत्र]] हऽ। इहवाँ संसदीय प्रणाली के आधार प शासन चलेला आ देश के मुखिया [[राष्ट्रपति]] होलें लेकिन [[परधानमंत्री]] सभसे शक्तिशाली पद होला। 1991 ई. मे आर्थिक सुधार की बाद भारत के अर्थव्यवस्था में तेज़ वृद्धि देखल गइल बा। भारत नामिक [[सकल घरेलू उत्पाद|जी॰डी॰पी॰]] के अनुसार बिस्व में दसवां सबसे बड़हन आ [[क्रय शक्ति समता|पी॰पी॰पी॰]] की हिसाब से दुनिया में तीसरी सबसे बड़हन अर्थव्यवस्था हऽ। [[भारतीय संस्कृति]] के सभसे मुख्य बिसेसता बा एकर बहुरंगी रूप। भारत में बहुत प्रकार के [[जाति]], [[प्रजाति]] आ [[धर्म]] के लोग बाटे आ भारत के एक क्षेत्र से दूसरा क्षेत्र में खान-पान, रहन-सहन जइसन चीजन में बहुत अंतर देखे के मिलेला। एकरा बावजूद भारतीय संस्कृति के एगो अलग पहचान बा। अंग्रेज लोग भारत के एही भूगोलिक आ सांस्कृतिक विविधता के देख के ए के एगो ''उप-महाद्वीप'' के लोग हालाँकि अब भारतीय एकता आ अखंडता क समर्थक ए शब्द क प्रयोग ना कइल चाहेला लोग। == नाँव के उत्पत्ति == {{Main|भारत के नाँव}} भारत, एगो भूगोलीय पहिचानक बाटे जवन [[भारत के संबिधान]] द्वारा देस के नाँव के रूप में स्वीकार कइल गइल बाटे,{{sfn|Ministry of Law and Justice 2008}} [[भारत के ऑफिशियल भाषा सभ में एकर नाँव|कई ठो भारतीय भाषा]] सब में कुछ हेर-फेर के साथ इस्तेमाल होला। ई नाँव, पुरान भारतवर्ष के आधुनिक रूप हवे जवन 19वीं सदी के बिचला समय में भारत के देशी नाँव के रूप में प्रचलन में महत्व पवलस।<ref name="Clementin-Ojha"/> बिद्वान लोग के मान्यता बाटे की ई नाँव दूसरका सदी ईसा पूर्व के वैदिक जन [[भारत (जन)|भारत लोग]] के नाँव से उपजल हवे।<ref name=Scharfe>{{citation |last=Scharfe |first=Hartmut E. |chapter=Bharat |editor=Stanley Wolpert |editor-link=Stanley Wolpert |title=Encyclopedia of India |volume=1 (A-D) |publisher=Thomson Gale |year=2006 |ISBN=0-684-31512-2 |pp=143–144}}</ref> परंपरागत रूप से ई नाँव कथा में बर्णित राजा [[भरत (सम्राट)|भरत]] के साथ भी जोड़ल जाला।<ref>{{citation |last=Thapar |first=Romila |authorlink=Romila Thapar |title=The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=Allen Lane; Penguin Press |year=2002 |ISBN=0141937424|pp=38–39|url=https://books.google.co.uk/books?id=gyiqZKDlSBMC&pg=PA39}}</ref> ''[[गणराज्य]]'' (शब्दशः, जनता के राज्य) [[संस्कृत]]/[[हिंदी]] में [[रिपब्लिक]] खातिर प्रयोग होखे वाला प्राचीन शब्द हवे।<ref>{{citation |last=Chakrabarti |first=Atulananda |title=Nehru: His Democracy and India |url=https://books.google.com/books?id=gPkdAAAAMAAJ&q=ganarajya&dq=ganarajya |year=1961 |publisher=Thacker's Press & Directories |p=23}}</ref><ref>{{citation |last=Thapar |first=Romila |authorlink=Romila Thapar |title=The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=Allen Lane; Penguin Press |year=2002 |ISBN=0141937424|pp=146–150|url=https://books.google.co.uk/books?id=gyiqZKDlSBMC&pg=PA147}}</ref><ref>{{citation |last=Sharma |first=Ram Sharan |title=Aspects of Political Ideas and Institutions in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=9_E3K8fQoDgC&pg=PA126 |year=1991 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=978-81-208-0827-0 |pages=119–132}}</ref> ''इंडिया'' ({{Lang-en|[[:en:India|India]]}}) शब्द ''इंडस'' ({{Lang-en|[[:en:Indus|Indus]]}}) से पड़ल हवे, जवन पुरान फ़ारसी भाषा भाषा के शब्द ''सिंधी'' से निकलल हवे।{{sfn|Serge Gruzinski|2015}} सिंधी शब्द खुदे [[संस्कृत]] के ''सिंधु'', जवन इतिहासी रूप से [[सिंधु नदी]] खातिर इस्तेमाल होखे, से निकलल।{{sfn|Oxford English Dictionary}} प्राचीन यूनानी लोग भारत के लोग के ''इंडोई'' (Ινδοί) कहे जवना के शाब्दिक अरथ होखे "सिंधु (के इलाका) के लोग"।{{sfn|Kuiper|2010|p = 86}} हिंदुस्तान तीसरी सदी ईसा पूर्व के, एगो प्राचीन [[फारसी भाषा|फारसी]] नाँव हवे, जवन [[मुगल राज|मुगल लोग]] के समय एह इलाका में चलन में आइल, आ तबसे ब्यापक रूप से इस्तेमाल होला, अक्सरहा एकर अरथ "हिंदू लोग के देस" के रूप में भी कइल जाला। एकर मतलब परिवर्तनशील रहल बाटे, कबो ख़ाली उत्तरी भारत आ पाकिस्तान खातिर आ कबो पूरा भारत खातिर।<ref name="Clementin-Ojha"/><ref name=Barrow>{{cite journal |last=Barrow |first=Ian J. |title=From Hindustan to India: Naming change in changing names |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |volume=26 |number=1 |year=2003 |pp=37–49 |DOI=10.1080/085640032000063977}}</ref>{{sfn|Encyclopædia Britannica}} == इतिहास == {{main|भारत के इतिहास}} === प्राचीन भारत === मानव<!-- [[Anatomically modern humans|human]] --> के सभसे पुरान अवशेष [[दक्खिन एशिया]] में मिलले के प्रामाणिक तिथि 30,000 साल पहिले के बतावल जाला।{{sfn|Petraglia|Allchin|2007|p=6}} लगभग एही काल के मेसोलिथिक रॉक आर्ट के साइट सभ भारत के कई सारा भाग में पावल गइल बाड़ी, जवना में [[मध्य प्रदेश]] में मौजूद भीमबेटका के गुफा उल्लेख जोग बाड़ी सऽ।{{sfn|Singh|2009|pp = 89–93}} उपमहादीप में, लगभग 7,000 ईसा पूर्व के नियोलिथिक आबादी के पहिला चीन्हा मेहरगढ़ आ कुछ अन्य पच्छिमी पाकिस्तानी इलाका में मिले ला।{{sfn|Possehl|2003|pp = 24–25}} ईहे क्रमशः बिकास करिके [[सिंधु घाटी सभ्यता]] के निर्माण कइलें,{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|pp = 21–23}} जवन दक्खिनी एशिया में पहिला शहरी संस्कृति रहल;{{sfn|Singh|2009|p = 181}} ई लगभग 2500-1900 ई॰पू॰ के समय में वर्तमान समय के पाकिस्तान आ पच्छिमी भारत के इलाका में फलल-फुलाइल।{{sfn|Possehl|2003|p = 2}} [[मुअनजोदारो]] (मोहनजोदड़ो), [[हड़प्पा]], धौलावीरा, राखीगढ़ी आ कालीबंगा जइसन शहरन के इर्द-गिर्द केंद्रित, बिबिध प्रकार के रोजगार पर आजीविका खातिर निर्भर, ई सभ्यता शिल्प उत्पादन आ तरह-तरह के बाणिज्य-ब्यापार में काफी आगे रहल।{{sfn|Singh|2009|p = 181}} [[चित्र:Map of Vedic India.png|thumb|right|272px|[[वैदिक काल]] में भारतीय उपमहादीप के स्थिति देखावत नक्शा]] [[चित्र:Indischer Maler des 6. Jahrhunderts 001.jpg|thumb|left|200px|upright|alt=ओठङ्घल आदमी आ औरत के चित्र, एगो खराब हो चुकल भूअर पेंटिंग|[[अजंता गुफा]], [[औरंगाबाद, महाराष्ट्र]], 6वीं सदी ई॰पू॰]] [[चित्र:Sanchi2.jpg|thumb|left|200px|तीसरी शताब्दी में सम्राट [[अशोक]] द्वारा बनावल गईल [[मध्य प्रदेश]] में [[साँची के स्तूप]]।]] 2000-500 ई॰पू॰ के समय में संस्कृति में मामिला में, उपमहादीप के कई गो क्षेत्र चाल्कोलिथिक से [[लोहा जुग]] में प्रवेश कइलें।{{sfn|Singh|2009|p = 255}} हिंदू लोग के सभसे पुरान ग्रंथ [[वेद]]{{sfn|Singh|2009|pp = 186–187}} एही काल में रचल गइलें {{sfn|Witzel|2003|pp = 68–69}} आ इतिहासकार लोग पंजाब क्षेत्र आ ऊपरी [[सिंधु-गंगा के मैदान|गंगा मैदान]] में एगो वैदिक संस्कृति प्रकल्पित कइले बा।{{sfn|Singh|2009|p = 255}} ज्यादातर इतिहासकार लोग एह काल के दौरान, उपमहादीप में कई ठे लहर के रूप में इंडो-आर्यन माइग्रेशन भइले के भी स्वीकार करे ला।{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p = 31}}{{sfn|Singh|2009|pp = 186–187}} कास्ट सिस्टम<!-- एकर अनुवाद फिलहाल "जाति/वर्ण व्यवस्था" मत कइल जाय --> एही काल में पैदा भइल आ समाज में ऊँच-नीच के बिभाजन भइल जवना में क्रम से पुजारी, जुद्ध करे वाला आ खेती आ बाणिज्य करे वाला, आ सबसे नीचे अशुद्ध मानल जाये वाला पहिले के लोग<!-- indigenous के भोजपुरी "मूलनिवासी" मत कइल जाय, एह में बिबाद के संभावना बाटे कि आर्य लोग के पहिले इहाँ रहे वाला खुद कहाँ से/कब? आइल रहल आ केकरा के मूल निवासी मानल जाय -->; आ छोट जनजातीय इकाई सभ एकट्ठा हो के धीरे-धीरे राजसत्ता वाले राज्य में बदलत गइल।{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|pp = 41–43}}{{sfn|Singh|2009|p = 200}} पुरातत्व के खोज में, [[दक्कन पठार]] इलाका में एह काल में मुखिया आधारित राजनीतिक<!-- chiefdom stage of political organisation --> इकाई होखला के परमान मिलल बा।{{sfn|Singh|2009|p = 255}} दक्खिनी भारत में एह समय के स्थाईत्व वाली जिनगी के परमान के रूप में कई ठे मेगालिथिक स्मारक मिलल बानें,{{sfn|Singh|2009|pp = 250–251}} संगहीं अगल-बगल खेती के परमान मिलल बा, सिंचनी खातिर बनल तालाब, आ कारीगरी के परमान भी मिलल बाटे।{{sfn|Singh|2009|pp = 250–251}} लेट [[वैदिक काल]] में, छठवीं सदी ईसा पूर्व के आसपास, [[गंगा]] के मैदान आ उत्तरी पच्छिमी इलाका के छोट-छोट राज्य मिल के 16 गो "महाजनपद", जिनहना में कुछ राजतन्त्र वाला रहलें कुछ गणतंत्र नियर, में समाहित हो गइलें।{{sfn|Singh|2009|pp = 260-265}}{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|pp = 53–54}} एही काल में नगरीकरण के उपज के बाद गैर-वैदिक धार्मिक आंदोलन के परिणाम के रूप में दू गो नया स्वतंत्र धर्म पैदा भइलें। [[जैन धर्म]] एकरे उपदेशक महावीर के समय में महत्व हासिल कइलस।{{sfn|Singh|2009|pp = 312–313}} [[गौतम बुद्ध]] के उपदेश पर आधारित [[बौद्ध धर्म]] के अनुयायी समाज के सगरी वर्ग से आ के जुड़लें, मध्य वर्ग के छोड़ के; बुद्ध के जीवन के घटना के संग्रह से भारत में रेकार्डेड इतिहास के सुरुआत भइल।{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|pp = 54–56}}{{sfn|Stein|1998|p = 21}}{{sfn|Stein|1998|pp = 67–68}} शहरी संपन्नता के एह युग में त्याग<!-- [[Nekkhamma|renunciation]] --> के आदर्श घोषित कइलें,{{sfn|Singh|2009|p = 300}} आ दुनों धर्म लंबा समय खातिर एगो संन्यासी परंपरा के अस्थापना कइलें। राजनीतिक रूप से, तीसरी सदी ईसा पूर्व में, [[मगध]] राज ज्यादातर छोट राज्यन के अपना में मिला के एगो बिसाल राज के स्थापना कइलस जवना के [[मौर्य साम्राज्य]]के नाँव से जानल जाला।{{sfn|Singh|2009|p = 319}} ई साम्राज्य ओह समय में सुदूर दक्खिन के कुछ इलाका के छोड़ के बाकी पूरा उपमहादीप पर शासन कइलस; हालाँकि,अब इहो मानल जाए लागल बा कि एकर कोर इलाका के बीच-बीच में कई गो बड़हन स्वशासित (ऑटोनॉमस) इलाका भी रहलें।{{sfn|Stein|1998|pp = 78–79}}{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p = 70}} मौर्य राजा लोग के उनहन लोग के साम्राज्य-स्थापना खातिर लगन आ पब्लिक सुबिधा के मैनेजमेंट खातिर भी ओतने जानल जाला जेतना कि [[अशोक]] के जुद्ध के त्याग आ बौद्ध ''धम्म'' के परचार-प्रसार खातिर जानल जाला।{{sfn|Singh|2009|p = 367}}{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p = 63}} [[तमिल भाषा]] के [[संगम साहित्य]] ई उजागिर करे ला की 200 ईपू से 200 ईसवी के बीच, दक्खिनी प्रायदीप पर [[चेर बंस|चेर]], [[चोल बंस|चोल]], आ [[पांड्य बंस|पांड्य]] लोग के शासन रहल, आ ई राज्य सभ बड़ा पैमाना पर [[रोमन साम्राज्य]], [[पच्छिमी एशिया|पच्छिम]] आ [[दक्खिन पूर्ब एशिया]] के साथ ब्यापार करें।{{sfn|Stein|1998|pp = 89–90}}{{sfn|Singh|2009|pp = 408–415}} उत्तरी भारत में, हिंदू धर्म के अंदर परिवार पर पितृसत्तात्मक कंट्रोल मजबूत भइल आ, औरतन के स्थिति पहिले से कमोजर भइल।{{sfn|Stein|1998|pp = 92–95}}{{sfn|Singh|2009|p = 319}} 4थी-5वीं सदी ले [[गुप्त साम्राज्य]], बृहत् गंगा मैदान के इलाका में प्रशासन आ टैक्स कलेक्शन के एगो ब्याबस्थित सिस्टम दिहलस जवन बाद के राजा लोग खातिर मॉडल के काम कइलस।{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|pp = 89–91}}{{sfn|Singh|2009|p = 545}} गुप्त लोग के शासन में, हिंदू धर्म के पुनरुत्थान भइल आ ई भक्ति आ श्रद्धा पर आधारित हो गइल बजाय कर्मकांड पर जोर दिहले के आ ई फिर से महत्व हासिल करे शुरू कइलस।{{sfn|Stein|1998|pp = 98–99}} एह नवीनीकरण के चीन्हा [[भारतीय उपमहादीप में मूर्तिकला|मूर्तिकला]] आ [[भारतीय आर्किटेक्चर|आर्किटेक्चर]] में प्रगट होला, जवन नगरीय अभिजात वर्ग के संरक्षण पा के बिकसित भइल।{{sfn|Singh|2009|p = 545}} [[संस्कृत साहित्य#क्लासिकल संस्कृत साहित्य|क्लासिकल संस्कृत साहित्य]] में उत्कर्ष भइल, आ [[भारतीय उपमहादीप में बिज्ञान आ टेक्नालॉजी के इतिहास|भारतीय बिज्ञान]], [[भारतीय खगोलशास्त्र|ज्योतिष]], [[आयुर्वेद]], आ [[भारतीय गणित|गणित]] के क्षेत्र में महत्वपूर्ण प्रगति भइल।{{sfn|Singh|2009|p = 545}} === मध्यकाल === 12वीं शताब्दी के शुरुआत में, भारत पर [[भारतीय उपमहादीप के इस्लामिक इतिहास|इस्लामी आक्रमणन]] के बाद, उत्तरी अउर केन्द्रीय भारत के अधिकांश भाग [[दिल्ली सल्तनत]] के शासनाधीन हो गईल; आ बाद में, अधिकांश उपमहाद्वीप [[मुगल]] वंश के अधीन हो गईल। दक्षिण भारत में [[विजयनगर साम्राज्य]] शक्तिशाली बनल। मुगलन के संक्षिप्त अधिकार के बाद सत्रहवीं सदी में दक्षिण आ मध्य भारत में मराठन का उत्कर्ष भयल। उत्तर पश्चिम में सिक्खन के शक्ति में बढ़त भइल। 17वीं शताब्दी के मध्यकाल में [[पुर्तगाल]], [[डच]], [[फ्रांस]], [[ब्रिटेन]] सहित अनेक यूरोपीय देशन, जे भारत से व्यापार करे के चाहत रहलन, देश के आतंरिक शासकीय अराजकता के फायदा उठईलन। अंग्रेज दूसरे देशों से व्यापार के चाहे वाला लोगन के रोके में सफल भइलेन और 1840 तक लगभग पूरा देश पर शासन करे में सफल भइलेन। 1857 में ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कम्पनी के विरुद्ध असफल विद्रोह, जे [[1857 के बिद्रोह|भारत के आजादी के प्रथम संग्राम]] के रूप में भी जानल जला, के बाद भारत के अधिकांश भाग सीधे अंगरेजी शासन के प्रशासनिक नियंत्रण में आ गईल।<ref>{{cite web | url=http://india.gov.in/knowindia/history_freedom_struggle.php | title=History : Indian Freedom Struggle (1857-1947) | publisher=National Informatics Centre | accessdate=2007-10-03 | quote=And by 1856, the British conquest and its authority were firmly established.}}</ref> === आधुनिक काल === बीसवी सदी के प्रारम्भ में आधुनिक शिक्षा क प्रसार और विश्वपटल पर बदलती राजनीतिक परिस्थितियन के चलते भारत में एक बौद्धिक आन्दोलन क सूत्रपात भयल जे सामाजिक और राजनीतिक स्तर पर अनेक बदलाव और कई आन्दोलन क नीव रखलस। 1885 में [[इन्डियन नेशनल कांग्रेस]] क स्थापना स्वतन्त्रता आन्दोलन के एक गतिमान स्वरूप देहलस। बीसवीं शताब्दी के शुरुआत में लम्बा समय तक स्वतंत्रता प्राप्ति के लिये बहुत बड़ा अहिंसावादी संघर्ष चलल, जेकर नेतृत्व [[महात्मा गाँधी|महात्मा गांधी]], जिनके आधिकारिक रुप से आधुनिक भारत क 'राष्ट्रपिता' के रूप में संबोधित करल जाला, कईलेन। एकरे साथ-साथ [[चंद्रशेखर आजाद]], [[सरदार भगत सिंह]], [[सुखदेव]], [[राजगुरू]], [[नेताजी सुभाष चन्द्र बोस]], [[सावरकर]] आदि के नेतृत्व में चलल क्रांतिकारी संघर्ष के फलस्वरुप 15 अगस्त, 1947 के भारत ने अंगरेजी शासन से पूर्णतः स्वतंत्रता प्राप्त कईलस। ओकरे बाद 26 जनवरी, 1950 के भारत एक गणराज्य बनल। भारत के पड़ोसी राष्ट्रन के साथ अनसुलझा सीमा विवाद ह। एही खातिर एके छोटा पैमाना पर युद्ध का भी सामना करे के पड़ल। 1962 में चीन के साथ, अउर 1947, 1965, 1971 अउर 1999 में पाकिस्तान के साथ लड़ाई हो चुकल बा। भारत गुटनिरपेक्ष आन्दोलन अउर [[संयुक्त राष्ट्र संघ]] के संस्थापक सदस्य देशन में से एक बाटे। 1974 में भारत आपन पहिला परमाणु परीक्षण कईले रहल जेकरे बाद 1998 में 5 अउर परीक्षण भयल। 1990 के दशक में भयल आर्थिक सुधारीकरण क बदौलत आज देश सबसे तेज़ी से विकासशील राष्ट्रन क सूची में आ गयल बा। == राजनीति == === सरकार === {{Main article|भारत सरकार|भारत के संबिधान}} भारत एगो संघ (फेडरेशन) हवे जे संसदीय ब्यवस्था के तहत भारत के संबिधान आधारित शासित होला। भारतीय संबिधान भारत के सबसे ऊँच कानूनी दस्तावेज हवे। ई देस एगो संबैधानिक रिपब्लिक हवे आ प्रतिनिधिक लोकतंत्री सिस्टम वाला शासन में "बहुमत के शासन होला आ अल्पमत के हित के संरक्षण कानून द्वारा सुनिश्चित कइल जाला।"{{efn|"...majority rule is tempered by minority rights protected by law"}} [[संघवाद#भारत|भारत में संघवाद]] द्वारा ई परिभाषित कइल जाला कि राज्य आ केंद्र के बीच कामकाज के बँटवारा कवना बिधी से होखी। दुनो स्तर पर सरकार संबिधान में बतावल कामकाज के बँटवारा के अधीन काम करे लीं। भारत के संबिधान, जे 26 जनवरी 1950{{sfn|Pylee|2003|a|p = 4}} के लागू भइल अपना उद्देशिका में कहे ला कि भारत एगो संप्रभु, सोशलिस्ट, सेकुलर, लोकतंत्रात्मक रिपब्लिक हवे।{{sfn|Dutt|1998|p = 421}} भारत के सारकार के स्वरुप, परंपरागत रूप से "अध-फेडरल" (क्वाशी-फेडरल) बताबल जाला जेह में मजबूत केंद्र आ कमजोर राज्य{{sfn|Wheare|1980|p = 28}} बाने आ 1990के दशक के बाद से राजनीतिक, आर्थिक आ सामाजिक बदलाव के चलते संघीय स्वरुप अउरीओ मजबूत भइल बा।{{sfn|Echeverri-Gent|2002|pp = 19–20}}{{sfn|Sinha|2004|p = 25}} {{Infobox region symbols | region_type = राष्ट्रीय | title = [[भारत के राष्ट्रीय चीन्हा|राष्ट्रीय चीन्हा]]{{sfn|National Informatics Centre|2005}} | flag = [[तिरंगा]] | emblem = [[भारत के राजचिन्ह|सारनाथ सिंह मुकुट]] | anthem = ''[[जन गण मन]]'' | song = ''[[वंदेमातरम]]'' |language = कौनों ना<ref name="Times News Network">{{cite news|last=Khan|first=Saeed|title=There's no national language in India: Gujarat High Court|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Theres-no-national-language-in-India-Gujarat-High-Court/articleshow/5496231.cms|accessdate=5 May 2014|newspaper=दि टाइम्स ऑफ इंडिया|date=25 January 2010}}</ref><ref name="NoneNtl">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Learning-with-the-Times-India-doesnt-have-any-national-language/articleshow/5234047.cms|title=Learning with the Times: India doesn't have any 'national language'}}</ref><ref name="Press Trust of India">{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/hindi-not-a-national-language-court/article94695.ece|title= Hindi, not a national language: Court|website=The Hindu|author=Press Trust of India|accessdate=23 December 2014|date=25 January 2010|location=Ahmedabad}}</ref> | currency = ''{{INR}}'' ([[भारतीय रुपिया]]) | calendar = [[भारतीय राष्ट्रीय कैलेंडर|शक संवत]] | animal = [[बाघ]] (थलजीव)<br>[[गंगा सूंस]] (जलजीव) | bird = [[भारतीय मोर]] | flower = [[कमल]] | fruit = [[आम]] | tree = [[बरगद]] | river = [[गंगा]] | game = अघोषित<ref>{{cite web|title=In RTI reply, Centre says India has no national game|url=http://www.deccanherald.com/content/268727/in-rti-reply-centre-says.html|accessdate=4 August 2012}}</ref> }} संघ के शासन में तीन गो शाखा बाड़ी स: * कार्यकारणी: [[भारत के राष्ट्रपति]] एह देस के मुखिया भा राष्ट्रप्रमुख हवें{{sfn|Sharma|2007|p = 31}} जिनके चुनाव अप्रत्यक्ष बिधी से एगो इलेक्टोरल कालेज द्वारा{{sfn|Sharma|2007|p = 138}} पाँच बरिस के कार्यकाल{{sfn|Gledhill|1970|p = 112}} खातिर होला। सरकार के मुखिया [[भारत के परधानमंत्री|परधानमंत्री]] होखे लें आ कार्यकारणी के सभसे ताकतवर पद हवे।{{sfn|Sharma|1950}} प्रधानमंत्री के राष्ट्रपति द्वारा नियुक्त कइल जाला{{sfn|Sharma|2007|p = 162}} आ ई संसद के निचला सदन, लोकसभा, में बहुमत वाली पार्टी भा एलायंस के दल द्वारा समर्थित होखे लें।{{sfn|Sharma|1950}} एह तरीका से कार्यकारणी में भारत के राष्ट्रपति, उपराष्ट्रपति, मंत्रिमंडल शामिल होला आ कैबिनेट एकर कार्यकारणी समीति होले जेकर मुखिया परधानमंत्री होलें।{{sfn|Sharma|2007|p = 31}} भारतीय संसदी ब्यवस्था में कार्यकारणी जवन बा, बिधायिका के मातहत होले; परधानमंत्री आ मंत्रिमंडल सीधे-सीधे संसद के निचला सदन के जबाबदेह होला लोग।{{sfn|Mathew|2003|p = 524}} * बिधायिका: भारतीय बिधायिका (लेजिस्लेचर) दू सदन वाली संसद के रूप में हवे। ई वेस्टमिन्स्टर सिस्टम के अनुसार कामकाज करे ले। ऊपरी सदन के राज्य सभा आ निचला सदन के लोकसभा कहल जाला।{{sfn|Gledhill|1970|p = 127}} राज्यसभा में 245 सदस्य होलें आ इनहन लोग के कार्यकाल 6-साल के होला।{{sfn|Sharma|2007|p = 161}} ज्यादातर सदस्य राज्य द्वारा चुनल जालें, हर राज्य के राष्ट्रीय कुल जनसँख्या में भागीदारी के अनुपात में।{{sfn|Sharma|2007|p = 162}} लोकसभा के 545 में से दू गो सदस्य के छोड़ के बाकी सगरी लोग सीधे-सीधे चुनाव द्वारा चुनल जालें।{{sfn|Sharma|2007|p = 143}} बाकी दू सीट पर राष्ट्रपति द्वारा एंग्लो-इंडियन समुदाय के लोग नियुक्त कइल जालें अगर राष्ट्रपति के बिबेक में उनहन लोग के प्रतिनिधित्व पहिलहीं न हो रहल होखे।{{sfn|Sharma|2007|p = 360}} * न्यायपालिका: भारत में तीन-स्तर वाली एकात्मक आ स्वतंत्र न्यायपालिका (जूडीश्यरी) हवे{{sfn|Neuborne|2003|p = 478}} जेह में सभसे ऊपर सुप्रीम कोर्ट ह जेकर हेड भारत के मुख्य न्यायाधीश होलें, 24 गो हाइकोर्ट बाने, आ औरु भारी संख्या में ट्रायल कोर्ट बाड़ी स।{{sfn|Neuborne|2003|p = 478}} सुप्रीम कोर्ट के मूल न्यायक्षेत्र (ओरिजनल ज्यूरिस्डिक्शन) मूल अधिकार संबंधी केस आ राज्यन के बीच आपसे में भा राज्य आ केंद्र के बीच बिबाद वाला केस हवें। हाईकोर्ट के फैसला के खिलाफ अपील के न्यायक्षेत्र भी सुप्रीम कोर्ट के लगे बा।{{sfn|Sharma|2007|pp = 238, 255}} सुप्रीम कोर्ट भारतीय संबिधान के रखवाला हवे आ राज्य भा केंद्र द्वारा बनावल अइसन क़ानून के निरस्त घोषित का सकेला जे संबिधान के अनुपालन ना करत होखें,{{sfn|Sripati|1998|pp = 423–424}}आ सरकार के कौनों एक्शन के अबैध घोषित क सके ला अगर ऊ असंबैधानिक होखे।{{sfn|Pylee|2003|b|p = 314}} === देस उपबिभाग === {{Main article|भारत के प्रशासनिक उपबिभाग}} {{See also|भारत के राजीनीतिक एकीकरण}} {{Indian states and territories image map}} {| class="wikitable sortable floatright" style="font-size:85%; text-align:center; margin:0 0 1.5em 1.5em;" |+ '''राज्य''' (1-28) & '''संघ राज्यक्षेत्र''' (A-I) |- |style="text-align:left;" |1. [[आंध्र प्रदेश]] |style="text-align:left;" |10. |style="text-align:left;" |19. [[नागालैंड]] |style="text-align:left;" |28. [[उत्तराखंड]] |- |style="text-align:left;" |2. [[अरुणाचल प्रदेश]] |style="text-align:left;" |11. [[झारखंड]] |style="text-align:left;" |20. [[ओडिशा]]<!--Do not change this per [[WP:COMMONNAME]].--> |style="text-align:left;" |29. [[पच्छिम बंगाल]] |- |style="text-align:left;" |3. [[आसाम]] |style="text-align:left;" |12. [[कर्नाटक]] |style="text-align:left;" |21. [[पंजाब]] |style="text-align:left;" |A. [[अंडमान अउरी निकोबार दीपसमूह]] |- |style="text-align:left;" |4. [[बिहार]] |style="text-align:left;" |13. [[केरल]] |style="text-align:left;" |22. [[राजस्थान]] |style="text-align:left;" |B. [[चंडीगढ़]] |- |style="text-align:left;" |5. [[छत्तीसगढ़]] |style="text-align:left;" |14. [[मध्य प्रदेश]] |style="text-align:left;" |23. [[सिक्किम]] |style="text-align:left;" |C. [[दादरा अउरी नगर हवेली]] |- |style="text-align:left;" |6. [[गोवा]] |style="text-align:left;" |15. [[महाराष्ट्र]] |style="text-align:left;" |24. [[तमिल नाडु]] |style="text-align:left;" |D. [[दमन अउरी दीव]] |- |style="text-align:left;" |7. [[गुजरात]] |style="text-align:left;" |16. [[मणिपुर]] |style="text-align:left;" |25. [[तेलंगाना]] |style="text-align:left;" |E. [[लक्षदीप]] |- |style="text-align:left;" |8. [[हरियाणा]] |style="text-align:left;" |17. [[मेघालय]] |style="text-align:left;" |26. [[त्रिपुरा]] |style="text-align:left;" |F. [[दिल्ली|दिल्ली राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र]] |- |style="text-align:left;" |9. [[हिमाचल प्रदेश]] |style="text-align:left;" |18. [[मिजोरम]] |style="text-align:left;" |27. [[उत्तर प्रदेश]] |style="text-align:left;" |G. [[पुद्दुचेरि]] |} {{clear}} भारत एगो संघ (फेडरेशन) ह जेह में 28 राज्य आ 9 गो संघ राज्यक्षेत्र (यूनियन टेरिटरी) शामिल बाने।<ref>{{cite web|title=सरकार ने जारी किया भारत का नया नक्शा|url=https://www.bbc.com/hindi/india-50280257|website=बीबीसी हिंदी|accessdate=04 नवंबर 2019}}</ref> सगरी राज्यन में आ जम्मू काश्मीर, पुद्दुचेरी आ दिल्ली (राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र) में चुनल गइल बिधायिका आ सरकार होले जे वेस्टमिन्स्टर मॉडल पर आधारित स्वरुप वाली होलीं। बाकी छह गो संघ राज्यक्षेत्र के शासन सीधे केंद्र सरकार द्वारा नियुक्त प्रशासक लोग के माध्यम से होला। 1956 में राज्य पुनर्गठन अधिनियम के तहत राज्यन के भाषा के आधार पर सीमांकन भइल।{{sfn|Sharma|2007|p = 49}} एकरे बाद से 2019 के अक्टूबर में सभसे नया बदलाव में जम्मू अउरी काश्मीर राज्य के बिभाजन कइल गइल आ एकरा के राज्य से बदल के दू गो संघ राज्यक्षेत्र बनावल गइल। हर राज्य प्रशासन खातिर जिला आ तहसील (तालुका) में बाँटल गइल बा आ अंत में सभसे छोट इकाई गाँव बाने। == भूगोल == {{मुख्य|भारत के भूगोल}} [[चित्र:India topo big.jpg|thumb|alt=भारत के नक्शा। भारत के ज्यादातर हिस्सा पीयर रंग के बा (ऊँचाई 100-1000 मीटर)। दक्खिन आ बिचला-पूरब में कुछ हिस्सा भूअर रंग के बा (1000 मीटर से ऊपर)। प्रमुख नदी घाटी सभ हरियर रंग के बाड़ी (100 मीटर से नीचे)।|भारत के टोपोग्राफी]] भारत, [[भारतीय प्लेट|भारतीय टेक्टॉनिक प्लेट]] के ऊपर स्थित बा, आ [[इंडो-ऑस्ट्रेलियन प्लेट]] के हिस्सा हवे।{{sfn|Ali|Aitchison|2005}} भारत के बर्तमान रूप के रचना करे वाली भूबिज्ञानिक प्रक्रिया सभ के सुरुआत अबसे 75 मिलियन बरिस पहिले भइल जब भातरीय प्लेट, ओह समय के [[गोंडवाना]] नाँव के महामहादीप के हिस्सा, अपना जगह से उत्तर-पूरुब ओर [[प्लेट टेक्टॉनिक्स|घुसुके]] सुरु कइलस। एकर वजह [[समुंद्रतल फइलाव]] रहल जे एकरा दक्खिन-पच्छिम में, आ बाद में, दक्खिन आ दक्खिन पूरुब में सुरू भइल।{{sfn|Ali|Aitchison|2005}} साथै-साथ, बिसाल आकार के [[टीथीज सागर|टीथियन]] [[समुंद्री क्रस्ट]], जे एकरा उत्तर-पूरुब में रहल, [[यूरेशियन प्लेट]] के नीचे [[धँसाव|धँसके]] सुरू हो गइल।{{sfn|Ali|Aitchison|2005}} ईहे दुन्नों प्रासेस, जवन पृथ्वी के [[मैंटल]] में चले वाली तरंग के परिणाम रहली, [[हिंद महासागर]] के निर्माण आ भारतीय [[महादीपी क्रस्ट]] के यूरेशिया के नीचे पेस के एह हिस्सा के ऊपर उठा के [[हिमालय]] के उठान, दुन्नों चीज के कारन बनली।{{sfn|Ali|Aitchison|2005}} भारतीय प्लेट के धँसाव जहाँ यूरेशियन प्लेट के नीचे होत रहे आ जवना से हिमालय के उठान होत रहल ओही इलाकाके ठिक दक्खिन में एगो बिसाल [[ट्रफ|दोना के आकार]] के धँसल हिस्सा के रचना भइल जे नदी सभ के ले आइल गाद-माटी से तेजी से भर गइल{{sfn|Dikshit & Schwartzberg|p = 7}} बर्तमान समय के [[सिंधु-गंगा मैदान]] के रूप लिहलस{{sfn|Prakash et al.|2000}} प्राचीन [[अरावली परबत]] द्वारा मैदान से बिलग होखे वाला पच्छिमी हिस्सा [[थार के रेगिस्तान]] के रूप में मौजूद बाटे।{{sfn|Dikshit & Schwartzberg|p = 11}} मूल आ पुरान भारतीय प्लेट अब [[दक्खिन भारत|प्रायदीपीय भारत]] के रूप में बाँचल बाटे आ ई भारत के सभसे पुरान आ भूबिज्ञान के हिसाब से सभसे स्थाई हिस्सा हवे। ई उत्तर के ओर अपना बिस्तार में मध्य भारत के सतपुड़ा परबत श्रेणी आ बिंध्याचल परबत श्रेणी ले बिस्तार लिहले बाटे। ई दुनों, लगभग समानांतर श्रेणी, गुजरात राज्य के अरब सागर के तट से ले के झारखंड राज्य में मौजूद छोटानागपुर के पठार ले फइलल बाड़ी।{{sfn|Dikshit & Schwartzberg|p = 8}} दक्खिन में, बाकी के पठारी हिस्सा, [[दक्कन पठार]] अपना पच्छिम सीमा पर [[पच्छिमी घाट]] से आ पूरुब में [[पूरबी घाट]] नाँव के पहाड़ी कड़ी से बनल सीमा वाला बाटे;{{sfn|Dikshit & Schwartzberg|pp = 9–10}} पठार भारत के कुछ सभसे पुरान चट्टान वाला बाटे जेवना में से कुछ एक बिलियन बरिस से भी पुरान बाड़ी। एह प्रकार के संरचना वाला भारत बिसुवत रेखा के उत्तर में 8°4' आ 37°6' उत्तर अक्षांस{{efn|भारत के नियंत्रण में आवे वाला सभसे उत्तरी बिंदु बिबादित [[जम्मू काश्मीर]] के [[सियाचिन ग्लेशियर]] में एक ठो जगह बाटे; हालाँकि, [[भारत सरका]] पुरनका जम्मू काश्मीर राज के सगरी इलाका के आपन राज्यक्षेत्र माने ले, जेह में पाकिस्तान प्रशासित [[गिलगित-बालिस्तान]] इलाका भी बा। एही से, सरकार सभसे उत्तरी बिंदु 37° 6' के बतावे ले।}} आ 68° 7' से 97° 25' पूरबी देशांतर ले बिस्तार वाला बाटे।{{sfn|Ministry of Information and Broadcasting|2007|p = 1}} [[चित्र:KedarRange.jpg|thumb|left|alt=चमकदार उज्जर बरब से तोपाइल पहाड़ के चोटी, नीला आसमान पाछे। बीच में, फोटो के दाहिने से एगो रिज आ के बीच में एगो काठी के निर्माण करत बाटे, कुछ छाया में। फोटो के सामने के हिस्सा में, सड़क के मोड़ देखात बाटे।|ग्रेटर हिमालय के केदार श्रेणी, [[केदारनाथ मंदिर]] के पाछे, [[उत्तराखंड]]।]] भारत के समुंद्री तट के लंबाई {{Convert|7517|km|mi|-2}} बाटे; एकर {{Convert|5423|km|mi|-2}} लंबा हिस्सा प्रायदीपी भारत के हवे आ {{Convert|2094|km|mi|-2}} लंबा हिस्सा अंडमान निकोबार दीपसमूह आ लक्षदीप के टापू सभ के समुंद्र तट से बनल बाटे।{{sfn|Kumar|Pathak|Pednekar|Raju|2006}} भारतीय नेवी के हाइड्रोग्राफिक चार्ट सभ के मोताबिक भारत के मुख्य जमीन के समुंद्री किनारा, 43 % बलुआ ''[[समुंद्री बीच|बीच]]'' वाला; 11 % चट्टानी किनारा, जवना पर [[क्लिफ]] बाड़ी; आ 46 % [[कीच तट]] आ दलदली इलाका वाला बाटे।{{sfn|Kumar|Pathak|Pednekar|Raju|2006}} भारत में बहे वाली प्रमुख हिमालयी नदी सभ में [[गंगा]] आ [[ब्रह्मपुत्र नदी|ब्रह्मपुत्र]] बाड़ी, दुन्नों [[बंगाल के खाड़ी]] में पानी छोड़े ली।{{sfn|Dikshit & Schwartzberg|p = 15}} गंगा के मुख्य सहायिका नदिन में [[यमुना]] आ [[कोसी नदी|कोसी]] बाड़ी; जहाँ कोसी बहुत कम ढाल वाला मैदान में बहे ले आ बेर-बेर आपन रस्ता बदले आ भयावन बाढ़ खातिर जानल जाले।{{sfn|Duff|1993|p = 353}} प्रायदीपी भारत के मुख्य नदी, जिनहन के ढाल तेज होखे से के कारन ई बाढ़ के परभाव से फिरी बाड़ी, [[गोदावरी]] [[महानदी]], [[कृष्णा नदी|कृष्णा]] आ [[कावेरी]] बाड़ी जे बंगाल के खाड़ी में गिरे ली;{{sfn|Dikshit & Schwartzberg|p = 16}} आ [[नर्मदा]] आ [[ताप्ती]] [[अरब सागर]] में गिरे ली।{{sfn|Dikshit & Schwartzberg|p = 17}} समुंद्र किनारे के हिस्सा में दलदली जमीन वाला [[कच्छ के रन]] पच्छिम में आ [[सुंदरबन]] के जलोढ़ मैदान पूरुब में बा; सुंदरबन के कुछ हिस्सा बंगलादेश में पड़े ला।{{sfn|Dikshit & Schwartzberg|p = 12}} भारत के हिस्सा में दू गो [[दीपमाला]] बा: [[लक्षदीप]], जे [[एटॉल|मूंगा के एटॉल]] हवे आ पच्छिमी किनारा से कुछ दूर पर बा; आ अंडमान आ निकोबार दीपसमूह, जे [[अंडमान सागर]] में [[ज्वालामुखी|ज्वालामुखी कड़ी]] के ऊपर बा।{{sfn|Dikshit & Schwartzberg|p = 13}} [[भारत के जलवायु]] हिमालय आ थार के रेगिस्तान से बहुत प्रभावित बा, दुन्नों मिल के भारत खातिर आर्थिक आ सांस्कृतिक रूप से भी महत्वपूर्ण [[मानसून]] के संचालन में आपन परभाव छोड़े लें।{{sfn|Chang|1967|pp = 391–394}} हिमालय, बिचला एशिया के ठंढा [[कैटाबेटिक हवा]] सभ से बचाव करे ला आ इनहन के भारत में प्रवेश करे से रोके ला, भारत, एही अक्षांस वाला बाकी जगहन के तुलना में जाड़ा में गरम रहे ला।{{sfn|Posey|1994|p = 118}}{{sfn|Wolpert|2003|p = 4}} थार के रेगिस्तान, मानसून के हवा सभ के खींचे ला आ नमी से भरल ई हवा जून से अक्टूबर के बीच भारत के ज्यादातर हिस्सा में बरखा करे लीं।{{sfn|Chang|1967|pp = 391–394}} भारत में मुख्य रूप से चारि गो जलवायु प्रकार मिले ला: [[भारत के जलवायु#उष्णकटिबंधीय नम जलवायु|उष्णकटिबंधीय नम]], [[भारत के जलवायु#उष्णकटिबंधीय सूखल जलवायु|उष्णकटिबंधीय सूखल]], [[भारत के जलवायु#उप-उष्णकटिबंधीय नम जलवायु|उप-उष्णकटिबंधीय नम]], आ [[भारत के जलवायु#परबती|परबती]]।{{sfn|Heitzman|Worden|1996|p = 97}} == अर्थब्यवस्था == {{Main article|भारत के अर्थब्यवस्था}} {{See also|भारत के आर्थिक इतिहास|भारत में आर्थिक बिकास}} {{random item|range=8 |1=[[File:ILRI, Stevie Mann - Villager and calf share milk from cow in Rajasthan, India.jpg|thumb|राजस्थान में गाइ दुहत एक ठो किसान। भारत में पैदावार सभ में, कीमत के हिसाब से दूध सभे से आगे बा। साल 2011 तक के आँकड़ा अनुसार, भारत में पशुधन दुनिया में सभसे ढेर रहल, आ भारत सभसे ढेर दूध पैदा करे वाला देस भी रहल।]] |2=[[File:Naathu Naduthal.jpg|thumb|धान रोपत किसान, साल 2011-12 में भारत में 102.75 मिलियन टन चावल के पैदावार भइल।]] |3=[[File:Ploughing with cattle in West Bengal.jpg|thumb|[[भारत में खेती]] के इतिहास 7,000–6,000 ईसा पूर्व{{sfn|Srivastava|2008|p=xxx}} ले के बा, सभसे ढेर कामकाजी लोग एह क्षेत्र में लागल बा, आ खेती से होखे वाला कुल पैदावार के मामिला में दुनिया में दुसरा नंबर के देस हवे। ऊपर, बंगाल में बैल से खेत जोतत किसान देखावल गइल बा।]] |4=[[File:Fishermen on Chinese Fishing Nets Cochin India.jpg|thumb|कोचीन में मछुआरा, चीनी जाल के संघे। [[भारत में मछरी उत्पादन]] एगो प्रमुख पेशा हवे, खासतौर पर समुंद्र के किनारे वाला इलाक सभमें आ एह काम में लगभग 140 लाख लोग लागल बा। 1990 से 2010 के बीच में भारत में मछरी के उत्पादन दुगुन्ना हो गइल।]] |5=[[File:Washing Iron Ore in Orissa India.jpg|thumb|उड़ीसा में लोहा के खदान से निकलल लोहा धोवाई के प्लांट। भारत में कुल 25 बिलियन टन लोहा के भंडार होखे के अनुमान बाटे जे दुनिया के भंडार के 6% बा। भारत दुनिया के चउथा सभसे बड़ उत्पादक आ तीसरा सभसे बड़ निर्यातक हवे।]] |6=[[File:Salt field worker.jpg|thumb|नून के खेत में काम करे वाला एक ठो आदमी। रोज मजूरी करे वाला लोग के औसत मजूरी {{INR}}100 रोज के हिसाब से बा।]] |7=[[File:Children eating kheer and puri, Chambal, India.jpg|thumb|मध्य प्रदेश के चंबा में मिड-डे-मील योजना में खाना खात इस्कूली बच्चा सभ। भारत में पांच बरिस से कम उमिर के समूह के 48% , आ आधा लड़िका सभ (पाँच बरिस से कम उमिर के) कुपोषण के शिकार बाने।<ref name=cso-children-2012/> मिड-डे-मील योजना एह आँकड़ा के कम करे खातिर चलावल जा रहल बा।{{sfn|Drèze|Goyal|2008|p = 46}}]] }} [[अंतर्राष्ट्रीय मुद्रा कोष]] (आइऍमऍफ़) के अनुसार, साल 2015 में भारत के अर्थब्यवस्था US$2.183 ट्रिलियन नौमिनल कीमत वाली रहल; बजार ऍक्सचेंज रेट के हिसाब से ई दुनिया के 7<small>वीं</small>, आ US$8.027 ट्रिलियन कीमत के साथ, परचेजिंग पावर पैरिटी (पीपीपी) के हिसाब से तीसरी सभसे बड़ अर्थब्यवस्था रहल<ref name=imf2/> पछिला दू दसक में औसत सालाना जीडीपी बढ़ती 5.8 % के दर से रहल जे 2011-12 में बढ़ के 6.1 % हो गइल{{sfn|International Monetary Fund 2011|p = 2}} आ एह तरे भारत दुनिया के सभसे तेज बढ़ती करे वाला अर्थब्यवस्था बा।{{sfn|Nayak|Goldar|Agrawal|2010|p = xxv}} हालाँकि, प्रति बेकती जीडीपी के हिसाब से एकर दुनिया में 140<small>वाँ</small> स्थान बा आ पीपीपी पर गिनल प्रति बेकती जीडीपी के हिसाब से ई 129<small>वाँ</small> नंबर पर बा।{{sfn|International Monetary Fund}} साल 1991 ले, भारत में सगरी सरकार सभ संरक्षणवादी आर्थिक नीति के लागू कइलीं जे सोशलिस्ट अर्थशास्त्र से प्रभावित रहे। ब्यापक पैमाना पर सरकारी हस्तक्षेप आ रेगुलेशन सभ, बैस्विक अर्थब्यवस्था आ भारतीय अर्थब्यवस्था के बिचा में देवाल नियन खड़ा रहलें। साल 1991 में पैदा भइल एक ठो आर्थिक संकट के बाद भारतीय अर्थब्यवस्था के खोलल गइल;{{sfn|Wolpert|2003|p = xiv}} आ एकरे बाद से ई बजार-आधारित अर्थब्यवस्था के ओर बढ़े लागल{{sfn|Organisation for Economic Co-operation and Development 2007}}{{sfn|Gargan|1992}} जेकरा खातिर बिदेसी ब्यापार आ बिदेसी निवेस के आगमन के बढ़ावा दिहल गइल।{{sfn|Alamgir|2008|pp = 23, 97}} भारत के हाल के आर्थिक मॉडल पूँजीवादी बाटे।{{sfn|Gargan|1992}} भारत 1 जनवरी 1995 से डब्लूटीओ के मेंबर बा।{{sfn|WTO 1995}} {{As of|2011|lc=y}}, 4,866 लाख कार्यशील लोग के साथ भारतीय श्रमिक दल दुनिया के दुसरा सभसे बड़ बा।{{sfn|Central Intelligence Agency}} सर्विस सेक्टर द्वारा जीडीपी के 55.6 %, उद्योग सेक्टर द्वारा 26.3 % खेती सेक्टर द्वारा 18.1 % हिस्सेदारी कइल जात बा। भारत के {{abbr|फॉरेन एक्सचेंज रिमिटेंस|बिदेस में कमा के ले आइल रकम}} साल 2014 में US$70 बिलियन रहल जे दुनिया में एक नंबर रहल आ ई 250 लाख भारतीय लोग द्वारा कमा के ले आइल गइल रहल जे लोग बिदेस में नोकरी करत बा।<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1176411|title=Pakistan's remittances|author=Sakib Sherani|work=dawn.com|accessdate=17 December 2015}}</ref> खेतीबारी से पैदा होखे वाला प्रमुख चीज में [[चाउर]], गोहूँ, तेलहन, कपास, जूट, चाय, ऊख, आ आलू बा।{{sfn|Library of Congress|2004}} प्रमुख उद्योग सभ में कपड़ा-उद्योग, टेलीकम्युनिकेशन, केमिकल, फार्मास्यूटिकल, बायोटेक्नोलॉजी, फ़ूड प्रोसेसिंग, स्टील, परिवहन के साधन, सीमेंट, खनन, पेट्रोलियम, मशीनरी, आ सौफ्टवेयर उद्योग बाने।{{sfn|Library of Congress|2004}} साल 2006 में, भारत के जीडीपी में बिदेसी ब्यापार के हिस्सा बढ़ के 24 % हो गइल जवन कि सन् 1985 में खाली 6 % भर रहल।{{sfn|Organisation for Economic Co-operation and Development 2007}} साल 2008 में, बिस्व ब्यापार में भारत के भागीदारी 1.68 % रहल;{{sfn|दि टाइम्स ऑफ इंडिया 2009}} साल 2011 में, दुनिया के दसवाँ सभसे बड़ आयातक आ उन्नईसवाँ सभसे बड़ निर्यातक देस रहल।{{sfn|World Trade Organisation 2010}} मुख्य निर्यात (बाहर भेजल जाए वाला सामान) में पेट्रोलियम उत्पाद, कपड़ा उद्योग के उत्पाद, गहना, सॉफ्टवेयर, इंजीनियरी के सामान, केमिकल, आ चमड़ा के उत्पाद सामिल रहलें;{{sfn|Library of Congress|2004}} आयात में कच्चा पेट्रोलियम, मशीनरी, रतन, खाद, आ केमिकल रहल।{{sfn|Library of Congress|2004}} साल 2001 से 2011 के बिचा में, कुल निर्यात में पेट्रोलियम उत्पाद के हिस्सेदारी 14 % से बढ़ के 42 % हो गइल।{{sfn|Economist 2011}} साल 2013 में भारत कपड़ा उद्योग के चीज बाहर भेजे के मामिला में, चीन के बाद, दुसरा नंबर के सभसे बड़ निर्यातक देस रहल।<ref>{{cite web|title=India world's second largest textiles exporter|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-06-02/news/50272849_1_textiles-exports-india-calender-year|work=TechCrunch|publisher=economictimes|accessdate=2 जून 2014|author=UN Comtrade|date=4 फरवरी 2015}}</ref> == भारत के भाषा == {{मुख्य|भारत के भाषा}} भारतीय संविधान कौनों एक [[राष्ट्रभाषा]] के वर्णन ना करेला। भारत में कउनो एक राष्ट्रभाषा न हऽ। संविधान के अनुसार केंद्रीय सरकार में काम हिंदी आ अंग्रेज़ी भाषा में होला, आ राज्यन में हिंदी या फिर आपन-आपन क्षेत्रीय भाषा में काम होला। ईहाँ मुख्यतः बोलल जाये वाली भाषवन के सूची नीचे दिहल बाटे: {{Div col|4}} * [[हिंदी]] * [[अंगरेजी]] * [[मराठी]] * [[संस्कृत]] * [[नेपाली भाषा|नेपाली]] * [[मैथिली भाषा|मैथिली]] * [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] * [[पंजाबी]] * [[तमिल]] * [[तेलुगू]] * [[मलयालम]] * [[कन्नड]] * [[गुजराती]] * [[बांग्ला]] * [[असमिया]] * [[ओडिया]] * [[कश्मीरी]] * [[लद्दाखी]] * [[मणिपुरी]] * [[कोंकणी]] * [[डोगरी]] * [[उर्दू]] * [[सिन्धी]] * [[अवधी]] {{Div col end}} == संस्कृति == {{Main article|भारतीय संस्कृति}} {{random item|range=7 |1=[[File:A Warli painting by Jivya Soma Mashe, Thane district.jpg|thumb|एक ठो [[वारली]] आदिवासी पेंटिंग, जीव्य सोम माशे के बनावल, [[थाणे जिला|थाणे]], महाराष्ट्र से]] |2=[[File:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|टोकियो के अंतर्राष्ट्रीय म्यूजियम में गांधार शैली में बनल बुद्ध के मूर्ती]] |3=[[File:Goswami Tulsidas Awadhi Hindi Poet.jpg|thumb|अवधी हिंदी भाषा के कवी [[तुलसीदास]] [[रामचरितमानस]] लिखलें जे देसज भाषा में लिखल सबसे परसिद्ध [[रामायण]] बा]] |4=[[File:Hampi Royal Area, Vijayanagara Empire, Karnataka.jpg|thumb|[[हंपी]], विजयनगर साम्राज्य के राजधानी']] |5=[[File:Mahabodhi Temple Bodh Gaya Bihar India.jpg|thumb|बिहार के बोधगया में [[महाबोधि मंदिर]]]] |6=[[File:Shiva as the Lord of Dance LACMA edit.jpg|thumb|चोल कला के नमूना, नटराज के मूर्ती]] |7=[[File:Toda Hut.JPG|thumb|टोडा लोग के देसी आवास]] }} भारत के सांस्कृतिक इतिहास 4,500 साल से ढेर लमहर बाटे।{{sfn|Kuiper|2010|p = 15}} [[वैदिक काल]] (c. 1700 — 500 BCE) में [[हिंदू दर्शन]], [[हिंदू कथा|पौराणिक कथा]], [[हिंदू धर्मदर्शन|धर्मदर्शन]] आ [[हिंदू ग्रंथ|साहित्य]] के नेंइ रखाइल, आ बहुत सा परंपरा सभ के स्थापना भइल जिनहन के आज भी पालन हो रहल बा, जइसे कि ''[[धर्म]]'', ''[[कर्म]]'', ''[[योग]]'', आ ''[[मोक्ष]]''।{{sfn|Kuiper|2010|p = 86}} भारत देस अपना [[भारतीय धर्म|धार्मिक बिबिधता]] खातिर जानल जाला, जहाँ [[हिंदू धर्म|हिंदू]], [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]], [[सिख धर्म|सिख]], [[इस्लाम]], [[ईसाई धर्म|ईसाइयत]], आ [[जैन धर्म|जैन]] प्रमुख धर्म बाने।{{sfn|Heehs|2002|pp = 2–5}} सबसे प्रमुख, हिंदू धर्म, इतिहासी रूप से कई मत आ संप्रदाय सभ के बिकास से, आ [[उपनिषद]],{{sfn|Deutsch|1969|pp = 3, 78}} [[पतंजलि योग सूत्र|योग सूत्र]], [[भक्ति|भक्ति आंदोलन]],{{sfn|Heehs|2002|pp = 2–5}} आ [[बौद्ध दर्शन]] के परभाव{{sfn|Nakamura|1999}} आज के वर्तमान रूप में आइल बा। === कला आ आर्किटेक्चर === <!-- {{main article|भारतीय आर्किटेक्चर}} --> भारत के भवन निर्माण कला, जेह में [[ताजमहल]], अन्य दूसर मुग़ल आर्किटेक्चर, आ दक्खिन भारतीय आर्किटेक्चर सामिल बा, प्राचीन स्थानीय परंपरा आ बाहरी शैली सभ के सुघर मेरवन हवे।{{sfn|Kuiper|2010|pp = 296–329}} भारत के देसी भवन निर्माण कला में भी बिबिध रंग देखाई पड़े लें। संस्कृत ग्रंथ [[वास्तु शास्त्र]] से ले के तमिल [[मामुनि मायन]] तक ले{{sfn|Silverman|2007|p = 20}} एह बात के खोज करे लें कि कइसे प्रकृति के शक्ति सभ मानव आवास के निर्धारित करे लीं;{{sfn|Kumar|2000|p = 5}} इनहन में सटीक ज्यामिति आ दिशा आधारित योजना बतावल गइल बा जेकरा अनुसार ब्रह्मांड के ताकत सभ के साथ समरस बइठा के भवन बनावल जा सके लें।{{sfn|Roberts|2004|p = 73}} [[शिल्प शास्त्र]], कई ठो [[कथा|मिथकीय]] ग्रंथ सभ के लड़ी हवे जेकरा से प्रभावित [[हिंदू मंदिर आर्किटेक्चर]] में "[[परमपूर्ण (दर्शन)|पूर्ण]]" के संकल्पना आधारित [[वर्ग ज्यामिति|वर्ग]], "वास्तु-पुरुष मंडल", के बिधान मिले ला।{{sfn|Lang|Moleski|2010|pp = 151–152}} आगरा के [[ताजमहल]], जे [[शाह जहाँ]] के आदेश पर उनके पत्नी मुमताज महल के याद में 1631 से 1648 के बीच में बनावल गइल, "भारत में मुस्लिम कला के गहना आ बैस्विक रूप से प्रशंसित मास्टरपीस बिस्व धरोहर" के रूप में [[बिस्व धरोहर स्थल|यूनेस्को के बिस्व धरोहर लिस्ट]] में शामिल बा।{{sfn|United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organisation}} 19वीं सदी में अंगरेजी शासन में बिकसित [[इंडो-सारसेनिक आर्किटेक्चर]] मूल रूप से [[इंडो-मुस्लिम आर्किटेक्चर]] के आगे बढ़ावे वाला शैली हवे।{{sfn|Chopra|2011|p = 46}} === साहित्य === {{main article|भारतीय साहित्य}} भारत में साहित्य के रचना के सुरुआत सभसे पुरान समय में [[संस्कृत भाषा]] में भइल जे 1700 ईसा पूर्व से 1200ईसवी के बीच के बा।{{sfn|Hoiberg|Ramchandani|2000}}{{sfn|Sarma|2009}} संस्कृत साहित्य में प्रमुख रचना सभ में रामायण आ महाभारत नियर महाकाव्य, [[कालिदास]] के नाटक, जइसे कि ''अभिज्ञानशाकुन्तलम्'', आ अन्य महाकाव्य गिनावल जा सके ला।{{sfn|Johnson|2008}}{{sfn|MacDonell|2004|pp = 1–40}}{{sfn|Kālidāsa|Johnson|2001}} साहित्य के बिबिध रूप देखे के मिले ला आ ''कामसूत्र'' नियर रचना भारते में सभसे पहिले भइल। दक्खिनी भारत में 600 ईसा पूर्व से 300 ईसवी के बीचे के संगम साहित्य के रचना में 2,381 कविता सभ तमिल साहित्य के पूर्ववर्ती मानल जालीं।{{sfn|Zvelebil|1997|p = 12}}{{sfn|Hart|1975}}{{sfn|Encyclopædia Britannica|2008}}{{sfn|Ramanujan|1985|pp = ix–x}} 14वीं से 18वीं सदी के बीचे में, भारतीय साहित्य में भक्ति आंदोलन के जोर लउके ला आ [[कबीरदास]], [[तुलसीदास]], आ गुरु नानक नियर संत आ कवि लोग एह काल के प्रतिनिधि के रूप में देखल जाला। एह काल के रचना सभ में बिबिध बिचार आ भाव के निरूपण भइल आ ई क्लासिकल (शास्त्रीय) युग के रचना सभ से पर्याप्त रूप से अलग किसिम के बाड़ी सऽ।{{sfn|Das|2005}} 19वीं सदी में, भारतीय लेखक लोग के रूचि सामाजिक बराबरी आ मनोबैज्ञानिक बिबरन नियर बिसय में जागल। बीसवीं सदी में बंगाली लेखक [[रबींद्रनाथ टैगोर]] के परभाव साहित्य पर देखे के मिले ला{{sfn|Datta|2006}} जिनका के साहित्य के क्षेत्र में नोबेल पुरस्कार मिलल रहल। === संगीत, नाच आ नाटक === {{random item|range=6 |1=[[File:Rukmini Devi.jpg|thumb|left|भरतनाट्यम के प्रदर्शन]] |2=[[File:Flickr - dalbera - Deepika Reddy (musée Guimet).jpg|thumb|left|कर्नाटक संगीत के साथ कुचिपुड़ी]] |3=[[File:Flickr - dalbera - Sudheshna Bhattacharya (musée Guimet, Paris) (1).jpg|thumb|left|सरोद बजावत एक ठो कलाकार]] |4=[[File:Friday Evening Qawali at Dargah Salim Chisti, Fatehpur Sikri, UP, India.theora.ogv|thumb|left|आगरा में सलीम चिश्ती के दरगाह पर कउआली]] |5=[[File:Inde muria 0511.jpg|thumb|left|छत्तीसगढ़ के बस्तर में मूरीया गान]] |6=[[File:Indian village musicians.jpg|thumb|left|हैदराबाद में लोक कलाकार]] }} <!-- {{main article|Music of India|Dance in India}} --> भारतीय संगीत कई तरह के परंपरा आ क्षेत्रीय शैली सभ के कारण बहुत बिस्तार लिहले बाटे। शास्त्रीय संगीत के दू ठो प्रमुख शैली: उत्तर भारत में हिंदुस्तानी संगीत, आ दक्खिन भारत में कर्नाटक संगीत के रूप में बा।{{sfn|Massey|Massey|1998}} इलाकाई पापुलर संगीत में फिलिमी आ लोकसंगीत के परंपरा बा; बहुलता लिहले ''बाउल'' गीत लोकगीत के एक ठो सुघर उदाहरण बाने। भारत में नाच के भी लोक आ शास्त्रीय शैली बा। कुछ परसिद्ध लोक नाच शैली में पंजाब के भांगड़ा, आसाम के बिहू, ओडिशा, पच्छिम बंगाल आ झारखंड के छऊ, गुजरात के गरबा आ डांडिया, राजस्थान के घूमर, आ महाराष्ट्र के लावनी के नाँव गिनावल जा सके ला। भारत में आठ गो नाच सभ, जिनहना में कई थे में कथा आ मिथक के निरूपण भी होला, के भारत में शास्त्रीय नाच के दर्जा भी 'संगीत नाटक अकादमी' द्वारा दिहल गइल बा। इआ आठ गो नाच बाड़ें: तमिलनाडु के भरतनाट्यम, उत्तर प्रदेश के कथक, केरल के कथकली आ मोहिनीअट्टम, आंध्र प्रदेश के कुचिपुड़ी, मणिपुर के मणिपुरी, आ ओडिशा के ओडिसी नाच आ आसाम के सत्तारिया नाच।{{sfn|Encyclopædia Britannica b}} भारत में थियेटर यानि नाटक कला के अंदर संगीत, गीत आ सहज भा लिखल डायलाग के मिलल-जुलल परंपरा बिकसित भइल बा।{{sfn|Lal|2004|pp = 23, 30, 235}} परंपरागत नाटकन के शैली में ज्यादातर हिंदू मिथक आधारित नाटक बाने, हालाँकि मध्यकाल के भी पर्याप्त परभाव इनहन पर देखे के मिले ला। इनहन में कुछ प्रमुख बाने: गुजरात के भवाई, बंगाल के जात्रा, उत्तरी भारत के नौटंकी आ रामलीला, महाराष्ट्र के तमाशा, आंध्रप्रदेश के बुर्रा कथा, तमिलनाडु के तेरुकुट्टू आ कर्नाटक के यक्षगान।{{sfn|Karanth|2002|p = 26}} === सिनेमा आ टेलीविजन === <!-- {{main article|Cinema of India|Television in India}} --> [[भारतीय सिनेमा|भारत के फिलिम इंडस्ट्री]] में दुनिया के सभसे ढेर देखल जाए वाला सिनेमा बने ला।{{sfn|Dissanayake|Gokulsing|2004}} भारत में क्षेत्रीय स्तर पर सिनेमा के धनी परंपरा बिकसित भइल बा जेह में असमिया, बंगाली, [[भोजपुरी सिनेमा|भोजपुरी]], [[बॉलीवुड|हिंदी]] कन्नड़, मलयालम, पंजाबी, गुजराती, मराठी, ओडिया, तमिल आ तेलुगु भाषा सभ में सिनेमा का आपन ख़ास पहिचान बन चुकल बाटे।{{sfn|Rajadhyaksha|Willemen|1999|page = 652}} भारत में राष्ट्रीय स्तर पर होखे वाला आय में से 75 % हिस्सा दक्खिन भारतीय सिनेमा के बा।{{sfn|The Economic Times}} भारत में टीवी प्रसारण के सुरुआत 1959 में सरकारी स्तर पर भइल आ एकरे बाद दू दसक ले एह में बढ़ती के दर बहुत धीरे रहल।<ref>Sunetra Sen Narayan, ''Globalization and Television: A Study of the Indian Experience, 1990-2010'' (Oxford University Press, 2015); 307 pages</ref>{{sfn|Kaminsky|Long|2011|pp = 684–692}} 1990 के दसक में सरकार के चैनल दूरदर्शन के एकाधिकार खतम भइल आ एकरे बाद से सैटेलाईट चैनल सभ में तेजी से बढ़ती देखल गइल आ एकर भारत के समाज के पापुलर संस्कृति के रूप निर्धारित करे में लगातार बढ़त मात्रा में परभाव देखल जा सके ला।{{sfn|Mehta|2008|pp = 1–10}} आज, भारत में टीवी, समाज में सभसे ढेर घुसल मीडिया बा; एह इंडस्ट्री के अनुमान के मोताबिक {{As of|2012|lc=y}} 5,540 लाख से ढेर टीवी उपभोक्ता बा लोग आ एह में 4,620 लाख लोग के लगे सैटेलाईट टीवी/केबिल कनेक्शन के सुबिधा बा, आ ई पहुँच अन्य माध्यम सभ, जइसे कि प्रेस (3500 लाख), रेडियो (1560 लाख) या इंटरनेट (370 लाख) से काफी ढेर बाटे।{{sfn|Media Research Users Council 2012}} === खाना === {{main article|भारतीय खाना}} [[चित्र:Indian Spices.jpg|thumb|कुछ भारतीय मसाला]] भारतीय खाना में क्षेत्रीय आ परंपरागत पकवान सभ में बहुत बिबिधता पावल जाला आ अक्सरहा इहाँ कौनों राज्य या क्षेत्र के नाँव के आधार पर ओह इलाका के खाना के पहिचान भी होला (उदाहरण खातिर [[बिहारी खाना]] या [[भोजपुरी खाना]])। मुख्य भोजन के हिस्सा के रूप में इहाँ चावल, बजरा, गोहूँ के आटा आ बिबिध प्रकार के दलहन सभ (रहर, मूंग, मसुरी, उर्दी इत्यादि) बाटे। मसुरी आ मूंग के खड़ा भी पकावल जाला आ दाल के रूप में भी। ज्यादातर दलहन सभ के दाल के रूप में, यानी कि, दर के दू टुकड़ा में हो जाए के बाद पकावल जाला।<ref name="Johnston1958">{{cite book|last=Johnston|first=Bruce F.|title=The Staple Food Economies of Western Tropical Africa|url=https://books.google.com/books?id=wyCrAAAAIAAJ&pg=PA14|accessdate=2 जून 2012|year=1958|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-0537-0|page=14}}</ref> भारतीय खाना के एक ठो प्रमुख बिसेसता इहाँ के मसाला भी बा। भारतीय मसाला के महत्त्व के अंजाद लगावे खातिर इहे काफी बा कि कुछ बिद्वान लोग यूरोप के साथ भारतीय मसाला के ब्यापार के यूरोप में खोज के जुग के उत्पत्ती के प्रमुख कारण में से एक माने ला।<ref>{{cite web |url=http://www.english.emory.edu/Bahri/Spice_Trade.html |title=The History of the Spice Trade in India |first=Louise Marie M. |last=Cornillez|date=Spring 1999}}</ref> === समाज === {{main article|भारतीय संस्कृति}} {{random item|range=9 |1=[[File:GroupFromNorthEastIndiaAtTaj.jpg|thumb|पूर्वोत्तर भारत के कुछ पर्यटक लोग ताज महल घूमत]] |2=[[File:Hindu marriage ceremony offering.jpg|thumb|हिंदू राजपूत बियाह के रसम]] |3=[[File:Hindu Temple Rituals.jpg|thumb|हिंदू पुजारी के चार गो काम: (1) देवता के सिंगार; (2) चन्नन रगरत; (3) पंचामृत बनावट; (4) परसादी बाँटत]] |4=[[File:India Christian wedding Madurai Tamil Nadu.jpg|thumb|मदुरई में ईसाई शादी]] |5=[[File:Indian Kitchens Outdoor and Indoor, Rajasthan and Karnataka.jpg|thumb|ऊपर: राजस्थान के थार रेगिस्तान में रोटी सब्जी बनावल जात बा; नीचे: एक ठो हिंदू मंदिर के रसोई।]] |6=[[File:Muslims praying in mosque in Srinagar, Kashmir.jpg|thumb|जम्मू काश्मीर में नमाज अदा करत मुस्लिम लोग]] |7=[[File:Northern and Western Indian Home Cooked Lunch and Southern Indian Thali Dinner.jpg|thumb|ऊपर: उत्तर-भारतीय खाना, डब्बावाला के पैक कइल टिफिन। नीचे: दक्खिन भारतीय थाली, रेस्टोरेंट में।]] |8=[[File:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg|thumb|अमृतसर के हरमिंदर साहिब (स्वर्ण मंदिर) में एक ठो सिख तीर्थयात्री।]] }} परंपरागत भारतीय समाज के बहुधा सामाजिक स्तर के हिसाब से परिभाषित कइल जाला जहाँ जाति आधारित ऊँच-नीच बहुत तरह के सामाजिक रोक-टोक लगावे ला आ लोगन के सामाजिक स्थिति के परिभाषित करे ला। सामाजिक बर्ग के रूप में भारत में हजारन गो समूह बाने जे अपना से बाहर नातेदारी ना करे लें, जिनहन के जाति कहल जाला।{{sfn|Schwartzberg|2011}} आजादी में बाद भारत केहू के अछूत माने के गैरकानूनी घोषित क दिहलस<ref>"Spiritual Terrorism: Spiritual Abuse from the Womb to the Tomb", p. 391, by Boyd C. Purcell</ref> आ 1947 के बाद अउरी कई ठो कानून पास कइल गइल ताकि जाति आधारित भेदभाव खतम कइल जा सके। शहरी भारत में अब बड़-बड़ कंपनी में काम करे वाला लोग के बीच ऑफिस में जाति आधारित पहिचान के भावना नइखे रह गइल।{{sfn|Messner|2009|p = 51-53}}{{sfn|Messner|2012|p = 27-28}} पारिवारिक मूल्य सभ के महत्व भारत में बहुत बाटे आ कई पीढ़ी ले चले वाला संजुक्त परिवार इहाँ आम चीज रहल बा, हालाँकि, अब शहरी इलाका में एकल परिवार के बढ़ती देखल जा रहल बाटे।{{sfn|Makar|2007}} भारत में अभिन भी ज्यादातर लोग के बियाह परिवार आ नात रिश्तेदारी के बड़ लोग के सहमती से अरेंज कइल जाला।{{sfn|Medora|2003}} बियाह जीवन भर निभावे के चीज मानल जाला,{{sfn|Medora|2003}} आ तलाक के दर बहुत कम बा।{{sfn|Jones|Ramdas|2005|p = 111}} {{As of|2001}}, बस 1.6 प्रतिशत भारतीय औरत लोग के तलाक होखे हालाँकि अब ई आँकड़ा शिक्षा आ आर्थिक आजादी के चलते बढ़ रहल बाटे।{{sfn|Jones|Ramdas|2005|p = 111}} बाल बियाह अभिन भी देहाती इलाका में प्रचलित बा जहाँ लड़की लोग के बियाह कानूनी उमिर 18 साल से पहिलहीं हो जाला।{{sfn|Cullen-Dupont|2009|p = 96}} गर्भ में लड़िकिन के हत्या इहाँ के बहुत गंभीर समस्या बा आ एकरे कारण लिंगानुपात में बहुत बिसमता पैदा हो चुकल बा, {{As of|2005|lc=y}} के अनुमान के मोताबिक 500 लाख पुरुष फाजिल बाने औरतन के तुलना में।{{sfn|Bunting|2011}}{{sfn|Agnivesh|2005}} हालाँकि, 2011 के रिपोट कुछ सुधार होत देखावत बाटे।<ref>[http://censusindia.gov.in/Census_And_You/gender_composition.aspx Census of India-Gender Composition] 2011</ref> दहेज, गैर-कानूनी होखले के बावजूद काफी मात्रा में प्रचलन में बा आ चोरी-छिपल तरीका से चालू बा।<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/10280802/Woman-killed-over-dowry-every-hour-in-India.html|title=Woman killed over dowry 'every hour' in India |publisher=telegraph.com |accessdate=10 February 2014|date=2 September 2013}}</ref> दहेज हत्या के मामिला में भी 2013 के खबर के मोताबिक बढ़ती भइल बा।<ref>{{cite news|url= http://www.thehindu.com/news/national/rising-number-of-dowry-deaths-in-india-ncrb/article4995677.ece|title=Rising number of dowry deaths in India:NCRB|publisher=thehindu.com |accessdate=10 February 2014|date=7 August 2013}}</ref> भारत में ज्यादातर पब्लिक छुट्टी सभ धार्मिक तिहुआर के होलीं जेह में कुछ प्रमुख बा, [[दिपावली]], [[होली]], गणेश चउथ, पोंगल, [[दुर्गा पूजा]], ईद, बकरीद, क्रिसमस आ बैसाखी।<ref>{{Citation|url=https://www.sscnet.ucla.edu/southasia/Culture/Festivals/Festiv.html|title=Indian Festivals|accessdate=14 May 2016}}</ref><ref>{{Citation |url=http://festivals.indobase.com/index.html |title = Popular India Festivals |accessdate= 23 December 2007}}</ref> स्वतंत्रता दिवस, गणतंत्र दिवस आ गाँधी जयंती नियर कुछ राष्ट्रीय परब भी बाने जे पूरा भारत में मनावल जालें। === पहिनावा === {{Main article|भारतीय पहिनावा}} लगभग 4000 ईसापूर्व के समय में भारत में कपास आ सूती कपड़ा के चलन सुरू हो गइल रहल। परंपरागत रूप से भारतीय पहिनावा रंग आ स्टाइल के हिसाब से एक इलाका से दुसरा इलाका के बीच काफी अंतर लिहले होला आ ई कई तरह के चीज पर निर्भर होला जइसे कि ओह जगह के जलवायु या फिर लोग के धार्मिक मान्यता। औरतन के सभसे प्रचलित परिधान साड़ी हवे आ मर्दाना लोग के धोती भा लुंगी। एकरे बाद बदलाव के तौर पर सलवार-सूट आ कुरता-पैजामा चलन में आइल। पैंट-बुशर्ट आ जींस टी-शर्ट के चलन भी आ गइल बा।{{sfn|Tarlo|1996|pp = xii, xii, 11, 15, 28, 46}} गहना के साथ साथ असली फूल सभ के सिंगार में इस्तेमाल के परंपरा भारत में लगभग 5,000 साल पुरान बाटे; आ रतन सभ के इहाँ ग्रह-दसा के हिसाब से टोटका के तौर पर पहिरल जाला।{{sfn|Eraly|2008|p = 160}} === खेलकूद === {{Main article|भारत में खेलकूद}} {{random item|range=9 |1=[[File:Filles jouant à la marelle, Jaura, Inde.jpg|thumb|चिप्पी या एक्कट-दुक्कट खेलत लड़िकी सभ, मध्यप्रदेश में।]] |2=[[File:Indian-Hockey-Team-Berlin-1936.jpg|thumb|मेजर ध्यानचंद के कप्तानी वाली भारतीय हाकी टीम, 1936 के ओलम्पिक में गोल्ड मेडल जीते का बाद।]] |3=[[File:Joueursindienspushkar.jpg|thumb|पचीसी खेलत लोग, पुष्कर, राजस्थान में।]] |4=[[File:Kabaddi in Bagepalli Karnataka.jpg|thumb|कबड्डी के खेल, कर्नाटक में।]] |5=[[File:Soccer football informal in Manipur India cropped.jpg|thumb|लड़िके फुटबाल खेलत बाने, मणिपुर में।]] |6=[[File:Street Cricket Batter India.jpg|thumb|left|गली क्रिकेट, क्रिकेट भारत में सभसे पापुलर खेल हवे।]] |7=[[File:Vaalum-parichayum.jpeg|thumb|कलारियपट्टू, केरल में जनमल एक ठो मार्शल आर्ट]] |8=[[File:Viswanathan Anand 08 14 2005.jpg|thumb|200px|left|भारतीय शतरंज ग्रैंडमास्टर विश्वनाथन आनंद, 2005 में एक ठो मैच के दौरान; शतरंज के उत्पत्ति भारते भइल रहल।]] |9=[[File:Master Blaster at work.jpg|thumb|250px|right|महान भारतीय क्रिकेट खेलाड़ी सचिन तेंदुलकर, बहुत सारा रिकार्ड इनके नाँव बा आ अबतक के सभसे सफल क्रिकेटर मानल जालें।]] }} भारत में कई ठे पुरान परंपरागत खेल सभ जे एही जा पैदा भइलें, अभिन ले काफी चलन में बाने, उदाहरण खातिर कबड्डी, खो-खो, पहलवानी, आ गुल्ली-डंडा। कई ठे भारतीय मार्शल आर्ट जे एशिया के सुरुआती मार्शल आर्ट में गिनल जा सके लें, जइसे कि कलारियपट्टू, मुष्टियुद्ध, सिलम्बम, आ मार्मा आदि, भारत में जनमल हवें। शतरंज के खेल भारत में चतुरंग के नाँव से जनमल आ नया जमाना में दोबारा इहाँ लोकप्रिय हो गइल बा आ कई गो भारतीय ग्रैंडमास्टर लोग भी हो चुकल बाटे।{{sfn|Wolpert|2003|p = 2}}{{sfn|Rediff 2008 b}} पचीसी के खेल, बिसाल संगमरमर के चबूतरा पर बादशाह अकबर द्वारा खेलल जाय।{{sfn|Binmore|2007|p = 98}} भारतीय डेविस कप में खेलाड़ी लोग के प्रदर्शन आ अन्य जगह पर भी खेल के पापुलर होखे के सुरुआत के कारण 2010 के बाद से देस में टेनिस के महत्व बढ़ल बाटे आ अब एहू में भारतीय लोग रूचि देखावत बा।{{sfn|The Wall Street Journal 2009}} शूटिंग यानि निशानेबाजी में भारत के महत्वपूर्ण स्थान बा आ ओलंपिक खेलन में, बिस्व शूटिंग चैंपियनशिप में आ कॉमनवेल्थ खेल में भारत कई पदक हासिल कइले बाटे।{{sfn|दि टाइम्स ऑफ इंडिया 2010}} अन्य कहल जेह में भारतीय खेलाडी लोग के अंतर्राष्ट्रीय लेवल पर सफलता मिलल बाटे, बैडमिंटन{{sfn|British Broadcasting Corporation 2010 a}} ([[साइना नेहवाल]] आ [[पी वी सिंधु]] दुनिया में टॉप रैंक के बाड़ी), मुक्केबाजी,{{sfn|Mint 2010}} आ कुश्ती{{sfn|Xavier|2010}} बाड़ें। भारत में फुटबाल के खेल पच्छिम बंगाल, गोवा, तमिलनाडु, केरल आ पूर्वोत्तर के राज्य सभ में पापुलर हवे।{{sfn|Majumdar|Bandyopadhyay|2006|pp = 1–5}} फीफा के अंडर-17 वल्ड कप भारत में होखे जा रहल बाटे।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/2017-u-17-world-cup/Most-of-U-17-World-Cup-stadia-need-major-renovation-FIFA-team/articleshow/51068952.cms|title=Most of U-17 World Cup stadia need major renovation: FIFA team|date=20 February 2016|work=दि टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=18 जून 2016}}</ref> हाकी भारत के राष्ट्रीय खेल हवे आ भारत में एकर प्रबंधन हाकी इंडिया के हाथ में बाटे। भारतीय पुरुष हाकी टीम 1975 में हाकी के बिस्व कप जितल, आ {{As of|2016|lc=}}, आठ गो गोल्ड, एक ठो सिल्बर, आ दू गो ब्रोंज मेडल ओलंपिक में जीत चुकल बा, आ ई खेल ओलंपिक में सभसे सफल रहल बाटे। भारत के योगदान [[क्रिकेट]] के मशहूर बनावे में भी रहल बा। एही कारन, भारत में ई खेल सभसे ढेर पापुलर बाटे। भारतीय क्रिकेट टीम 1983 आ 2011 में बिस्व कप आ 2007 के टी20 बिस्वकप जीत चुकल बा 2012 में आइसीसी चैम्पियंस ट्राफी श्रीलंका के साथे साझा कइलस आ 2013 में जीतले रहल। भारत में क्रिकेट के प्रबंधन बीसीसीआई के हाथ में बा; रणजी ट्राफी, दिलीप ट्राफी, देवधर ट्राफी आ इरानी ट्राफी इहाँ के घरेलू प्रतियोगिता हईं सऽ। बीसीसीआइ हर साल टी20 के मुकाबला, आईपीएल के नाँव से भी करवावे ले। भारत अकेले या फिर दुसरा देस के साथे मिल के कई गो अंतर्राष्ट्रीय खेल प्रतियोगिता सभ के आयोजन करा चुकल बाटे: 1951 आ 1982 के एशियाई खेल; 1987, 1996 आ 2011 के क्रिकेट बिस्व कप; 2003 के एफ्रो एशियाई खेल; 2006 आईसीसी चैम्पियंस ट्राफी; 2010के हाकी बिस्व कप आ 2010 के कॉमनवेल्थ खेल इहाँ आयोजित हो चुकल बाने। भारत में हर साल आयोजित होखे वाला अंतर्राष्ट्रीय मुकाबला सभ में चेन्नई ऑपन, मुंबई मैराथन, दिल्ली आधा-मैराथन आ इंडियन मास्टर्स प्रमुख बाने। भारत में पहिला फार्मूला 1 रेस इंडियन ग्रां प्री के सुरुआत 2011 में भइल बाकी ई 2014 के बाद से बंद हो गइल बा।{{sfn|Dehejia|2011}} दक्खिन एशियाई खेलन में भारत के दबदबा रहल बा। एकर एक ठो उदाहरण देखल जा सके ला कि भारतीय बास्केटबाल टीम दक्खिन एशियाई खेल में अब तक ले आयोजित चार में से तीन मुकाबला जीतल बाटे।<ref>{{cite web|url=http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/lahore/02-Jan-2010/Basketball-team-named-for-11th-South-Asian-Games |title=Basketball team named for 11th South Asian Games |publisher=Nation.com.pk |date=2 January 2010 |accessdate=8 मार्च 2013}}</ref> राजीव गाँधी खेल रत्न आ अर्जुन पुरस्कार भारत सरकार द्वारा दिहल जाए वाला सभसे बड़हन सम्मान हवे जवन खेलकूद के क्षेत्र में खेलाड़ी लोग के दिहल जालें; जबकि द्रोणाचार्य पुरस्कार खेलकूद के कोचिंग देवे वाला गुरु लोग के दिहल जाला। {{Clear}} == नोट == <references group="नोट"/> == संदर्भ == {{Reflist|30em}} == बाहरी कड़ी == * [http://india.gov.in/ नेशनल पोर्टल], भारत सरकार * {{CIA World Factbook link|in|India|भारत}} * {{Dmoz|Regional/Asia/India}} (अंगरेजी में) * [http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12557384 भारत के प्रोफाइल], बीबीसी समाचार पर (अंगरेजी में) * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India India] ''[[एन्साइक्लोपीडिया ब्रिटैनिका]]'' में (अंगरेजी में) {{भारत के राज्य}} {{Coord|21|N|78|E|region:IN_type:country_source:dewiki|display=title}} {{Authority control}} [[श्रेणी:भारत| ]] [[श्रेणी:दक्खिन एशिया के देश]] [[श्रेणी:एशिया के देस]] [[श्रेणी:यूनाइटेड नेशंस के सदस्य देस]] [[श्रेणी:कॉमनवेल्थ के सदस्य देश]]
सारांश:
ई नोट कर लीं कि भोजपुरीपिडिया पर सगरी योगदान के दुसरा योगदानकर्ता लोगन द्वारा संपादित कइल जा सकेला, बदलल या हटावल जा सकेला। अगर आप ई नइखीं चाहत की राउर लिखल चीज के केहू भी बे-मोहछोह के संपादित क दे, तब ए के इहाँ मत डालीं।
रउआँ इहो वादा करत बानी की आप ई खुद लिखले बानी या फिर पब्लिक पहुँच में मौजूद या अइसने कौनों फ्री स्रोत से नकल कइले बानी (ढेर जानकारी खातिर
भोजपुरीपिडिया:कापीराइट सब
देखीं)।
बिना परमीशन के कॉपीराइट वाली चीज इहाँ कब्बो मत डालीं!
कैंसिल
संपादन में मदद
(नया विंडो में खोलीं)
ए पन्ना पर इस्तेमाल टेम्पलेट कुल:
टेम्पलेट:Abbr
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:About
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:As of
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Authority control
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:CIA World Factbook link
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Citation
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite book
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite journal
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite news
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite web
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Clear
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Convert
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Coord
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Div col
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Div col end
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Dmoz
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Efn
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Indian states and territories image map
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Infobox country
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Infobox region symbols
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Lang-en
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Main
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Main article
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Pp-protected
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Random item
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Reflist
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:See also
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Sfn
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:भारत के राज्य
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:मुख्य
(
संपादन करीं
)