Jump to content
Main menu
Main menu
move to sidebar
लुकवाईं
नेविगेशन
मुख्य पन्ना
हाल के बदलाव
अट्रेंडम पन्ना
मीडियाविकि के बारे में मदद
भोजपुरीपिडिया
खोज
खोजीं
Appearance
खाता बनाईं
खाता में प्रवेश
निजी औजार
खाता बनाईं
खाता में प्रवेश
Pages for logged out editors
learn more
योगदान
बातचीत
भोजपुरी
के संपादन कइल जा रहल बा
पन्ना
बातचीत
भोजपुरी
पढ़ीं
संपादन करीं
स्रोत संपादित करीं
इतिहास देखीं
औजार
औजार
move to sidebar
लुकवाईं
Actions
पढ़ीं
संपादन करीं
स्रोत संपादित करीं
इतिहास देखीं
जनरल
इहाँ का जुड़ल बा
संबंधित बदलाव
खास पन्ना
पन्ना से जुड़ल जानकारी
Appearance
move to sidebar
लुकवाईं
चेतावनी:
रउआँ आपन खाता में प्रवेश नइखीं कइले। अगर रउआँ कौनों बदलाव करब त राउर आईपी पता सभके लउकी। अगर रउआ
खाता में प्रवेश करब
या
नया खाता बनाइब
तब, अउरी सुबिधा सब की संघे राउर संपादन के श्रेय भी राउर प्रयोगकर्तानाँव के मिली!
स्पैम-बिरोधी रोक (Anti-spam check) एके
मत
भरीं!
{{Infobox language |name = भोजपुरी |pronunciation = |image = Bhojpuri.svg |imagesize = 250px |imagecaption = [[देवनागरी]] [[लिखाई]] मे लिखल "भोजपुरी" शब्दl |states = [[भारत]], [[नेपाल]] |region = [[बिहार]], [[झारखंड]]<ref name="telegraph_jharkhand_official">{{cite news |author=Sudhir Kumar Mishra |url=https://www.telegraphindia.com/states/jharkhand/bhojpuri-3-more-to-get-official-tag-217369 |title=Bhojpuri, 3 more to get official tag |newspaper=The Telegraph |date=22 मार्च 2018 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180322204611/https://www.telegraphindia.com/states/jharkhand/bhojpuri-3-more-to-get-official-tag-217369 |archivedate=22 मार्च 2018 |df= }}</ref>, [[मध्य प्रदेश]], आ [[उत्तर प्रदेश]] |nation = [[मॉरीशस]], [[गुयाना]], [[सूरीनाम]], [[फिजी]], [[जमैका]] आ [[दक्षिण अफ्रीका]] |speakers = {{hlist |3,30,99,497 (भारत के जनगणना, 2001)<ref name="census2001">{{cite web |title=Abstract of speakers’ strength of languages and mother tongues – 2001 |url=https://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement1.htm |website=censusindia.gov.in |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=2 जनवरी 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |5,24,05,300 (एथनोलॉग के आँकड़ा, 2011 खातिर)<ref>{{cite web |title=Bhojpuri Language Resource |url=https://digital.library.unt.edu/explore/collections/BPLR/ |website=UNT Digital Library |access-date=2 जनवरी 2022 |language=en}}</ref>}} |familycolor = इंडो-यूरोपियन |fam2 = [[इंडो-ईरानियन भाषा|इंडो-ईरानियन]] |fam3 = [[इंडो-आर्यन भाषा|इंडो-आर्यन]] |fam4 = [[इंडो-आर्यन भाषा|पूरबी जोन]] |fam5 = [[बिहारी भाषा|बिहारी]] |dia4 = उत्तरी (गोरखपुरी, सरवरिया) |dia5 = पच्छिमी (बनारसी) (जौनपुरिया) |dia6 = दक्खिनी (खरवारी) |dia7 = थारू |dia8 = मधेसी |dia9 = डोमरा |dia10 = मुसहरी |dia11 = [[कैरेबियाई हिंदुस्तानी]] |dia12 = [[फिजी हिंदी]] |script = [[देवनागरी]] |iso2 = bho |iso3 = bho |lc1 = hns |ld1 = [[कैरेबियाई हिंदुस्तानी]] |lc2 = hif |ld2 = [[फिजी हिंदी]] |lingua = 59-AAF-sa |notice = IPA |glotto = bhoj1246 |glottorefname = Bhojpuric }} '''भोजपुरी''' [[भाषाई परिवार]] के स्तर प एगो [[इण्डो-आर्य भाषा|इंडो-आर्य]] भाषा हीयऽ जवन मूल रूप से [[भारत]] के [[सिंधु-गंगा के मैदान|बिचिला गंगा के मैदान]] के कुछ हिस्सन में आ [[नेपाल]] के [[तराई]] वाला कुछ हिस्सन में बोलल जाला। भारत में ई भाषा मुख्य रूप से [[उत्तर प्रदेश]] के [[पूर्वांचल]] में, [[बिहार]] के पछिमही में, आ [[झारखंड]] के ऊतरवारी-पछिमही इलाका सभ में बोलल जाला।<ref name=ethnonepal /> नेपाल के संबिधान एकरा ओहिजा के राष्ट्रभासा के दरजा दिहले बा।<ref name=":1">[http://constitution.org.np/userfiles/Preliminary-Draft-Constitution-EN.pdf Nepali Constitution 2015] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095818/http://constitution.org.np/userfiles/Preliminary-Draft-Constitution-EN.pdf |date=2016-03-04 }} PDF</ref> 5.1 करोड़ के भासी के संगे, भोजपुरी भारत के आठवा आ नेपाल ने तीसरका सभ से बेसि बोले जाए वला भासा हऽ, आ [[बोल्निहारन के संख्या के अनुसार भाषा सभ के सूची|दुनिया के सभ से बेसि बोले जाए वला मातृभासा सभ]] मे 26वा स्थान प बा आ [[भासी लोगन के संख्या के अनुसार भासा सभ के सूची|दुनिया के सभ से बेसि बोले जाए वला भासा सभ]] मे 33वा स्थान प बा।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/statistics/size|title=Summary by language size|website=Ethnologue|language=en|access-date=2021-05-15}} For items below #20, see individual ''Ethnologue'' entry for each language.</ref> [[भोजपुरी क्षेत्र|मूल क्षेत्र]] के अलावा भोजपुरी जाने-बुझे वाला लोगन के बिस्तार बिस्व के सगरी [[महादीप]] कुल पर बा। उत्तर परदेश मे सबसे जादा भोजपुरी बनारस,बलिया,जौनपुर आउर गोरखपुर मे बोलल जाला।जेन्ने-जेन्ने यूरोपियन कॉलोनी रहल अंग्रेज लोग उत्तरपरदेश आ बिहार से भारी संख्या में मजदूरी करे खातिर लोग के ले गइल जिनहन लोग के भाषा भोजपुरी रहे। एसियाइ देशन में मउरीसस [[सूरिनाम]], [[गुयाना]], [[त्रिनिदाद आ टोबैगो]], [[फिजी]] नीयन देश प्रमुख बाड़ें जहाँ भोजपुरी प्रमुख भाषा के रूप में बोलल आ बुझल जाला, चाहे इहाँ भोजपुरी के मूल में अन्य भाषा सभ के तत्व मिल के नाया भाषा सभ के निर्माण भइल बा। भारत के जनगणना आंकड़ा 2011 के अनुसार भारत में लगभग 5.1 करोड़ भोजपुरी बोले वाला लोग बा।<ref name=census2011 /> मय बिस्व में भोजपुरी जाने वाला लोगन के संख्या लगभग 7 करोड़ से जादे बा।<ref name="ethno_bho" /> द टाइम्स ऑफ इंडिया के एगो लेखा में कहल गइल बा कि मय विश्व में भोजपुरी बोले वला 16 करोड़ लोग बाड़ान जे में से 8 करोड़ [[बिहार]] आउर 7 करोड़ [[उत्तर परदेश]] में रहे लें बाकी 1करोड़ लोग बचल बिश्व में रहे लें, उत्तर अमेरिका के भोजपुरी संगठन के भी कहनाम बा कि बिस्व में 18 करोड़ अमदी भोजपुरी बोले लें।<ref>http://www.bhojpuri.us</ref>{{dead link}} जनगणना आ हई बात में अंतर एह चलते हो सकेला की ढ़ेर लोग जनगणना में भोजपुरी के आपन माईभाषा ना लिखवावस। == नाँव == '''भोजपुरिया''' चाहे '''भोजपुरी''' शब्द ''भोजपुर'' शब्द से बनल बा। 12वा शताब्दी मे उज्जैनिया राजपूत आ [[चेरो राजकुल|चेरो]] सभ के जुद्ध भइल, जेकर उज्जैनिया लोग जितल आ आपन राजधानी के नांव आपन पूर्वज राजा भोज के नांव प ''भोजपुर'' (राजा भोज के नगर) धइल। ग्रियर्सन इहाँ, शाहाबाद के उत्तरी-पच्छिमी हिस्सा में, एगो कसबा आ परगना बतवले बाडें जेकरा नाम प एह भाषा के नाम पड़ल। बड़का भोजपुर आ छोटका भोजपुर नांव के दु गो गाँव आजो बक्सर जिला मे बा आ ओहिजा नवरतन महल के खंडहरो बाटे। आगे चल के इहे भोजपुर शब्द पूरा आरा चाहे शाहाबाद के क्षेत्र बदे प्रयोग होखे लागल आ '''भोजपुरिया''' चाहे '''भोजपुरी''' बिसेसन के एहिजा के लोग आ भासा ला प्रयोग होखे लागल। भोजपुरी छोड़ के एह भासा के अउरो सभ नांव रहे, जइसे मुगल सेना मे भोजपुरिया लोग के बक्सरिया कहल जात रहे। बनारस मे एकरा बनारसी आ अवध मे पूरबी कहल जात रहे। बंगाल मे देसवाली चाहे पछिमी कहल जाला। भारत के बहार सूरीनाम मे एकरा सरनामी हिंदुस्तानी आ कराबिआई देसन मे कैरीबियन हिंदुस्तानी कहल जाला। == पैदाइश == बिद्वान लोग भोजपुरी भाषा के पैदाइश [[मागधी]] अपभ्रंस से मानें लें।<ref name="vajpeyi" /> हवलदार त्रिपाठी के कहनाम बा कि भोजपुरी संस्कृते से निकलल हवे।<ref name="tripathiH" /> भोलानाथ तिवारी एकर उतपत्ति संस्कृत-प्राकृत से मागधी अपभ्रंस, आ मागधी अपभ्रंस से बिहारी भासा सभ (जे में भोजपुरी भी सामिल कइल जाले) बतवले बाड़ें।<ref name=bholanath /> भोजपुरी पर पच्छिमी बोली सभ के प्रभाव भी पाइल गइल बाटे।<ref name="Sharma2008" /> बाद के समय में एह में [[हिंदी]]-[[उर्दू]] के परभाव भी देखे के मिले ला आ [[फारसी]] के शब्द भी एतना स्वाभाविक रूप से घुल मिल गइल बाडेन कि ऊ भोजपुरिहा बेकति खातिर बिदेसी ना लागेलें। साथे-साथे [[अंगरेजी]] के शब्द भी देसी उच्चारण के साथ अब भोजपुरी में बहुत पावल जालें जेवन एह भाषा के शब्द-ग्राहकता के प्रबल प्रमाण बा। == भूगोलीय बिस्तार == === भूगोलीय बर्गीकरण === भूगोलीय वर्गीकरण में उत्तर भारत क लगभग सगरी भाषा कुल [[इंडो-यूरोपियन]] परिवार के [[इंडो-ईरानियन]] समूह के भाषा ठहरेलीं। [[जॉर्ज अब्राहम ग्रियर्सन|ग्रियर्सन]] महोदय भारतीय भाषा सभ के '''अंतरंग''' आ '''बहिरंग''', दू तरह की बिसेसता की आधार, प अलग-अलग श्रेणी में बँटलें जेवना में बहिरंग की आधार पर ऊ भारतीय भाषा सभ के तीन गो प्रमुख शाखा स्वीकार कइलें: # उत्तर पच्छिमी शाखा, # दक्खिनी शाखा, अउरी # पूरबी एह में अन्तिम शाखा के अन्तर्गत [[उड़िया]], [[असमिया]], [[बंगाली]] अउरी [[बिहारी भाषा]] सभ के गणना कइल जाला। [[बिहारी भाषा|बिहारी]] में [[मैथिली]], [[मगही]] अउरी भोजपुरी — ई तीन गो क्षेत्रीय भाषा बाड़ी। क्षेत्रविस्तार अउरी भाषाभाषी लोगन की संख्या की आधार पर भोजपुरी अपनी बहिन मैथिली अउरी मगही से बड़ ठहरेले। [[चित्र:Uttarpradesh-languages.GIF|thumb|300px|उत्तर प्रदेश के भाषा सभ के नक्शा, '''भोजपुरी''' सभसे दहिने, गहिरा नीला रंग में]] [[चित्र:Bihari languages.png|alt=Bihari languages|thumb|300px|लाल रंग से — '''भोजपुरी'''<br> गुलाबी — [[मगही]], भूरा गहिरा — [[मैथिलि]], मैरून — [[अंगिका]]]] === क्षेत्र === {{main|भोजपुरी क्षेत्र}} भोजपुरी मुख्य रूप से [[उत्तर प्रदेश]] के पूर्वी जिला कुल अउर बिहार राज्य के पछिमही जिला कुल में बोलल जाला। उत्तर परदेश के वाराणसी, मिर्जापुर, गाजीपुर, बलिया, जौनपुर, गोरखपुर, देवरिया, आजमगढ़, बस्ती, सिद्धार्थ नगर आदि जिला के रहेवाला आ बिहार राज्य के पुरबी चम्पारण, पछिमी चम्पारण, गोपालगंज, पछिमी मुजफ्फरपुर, सिवान, सारण, आरा, बक्सर, कैमूर आ रोहतास जिला के रहनिहार लोग के माईभाषा भोजपुरी हवे। एकरा अलावें कलकत्ता नगर में, बंगाल के "चटकल" में आ आसाम राज्य के चाय बगान में आ बंबई के अंधेरी-जोगेश्वरी नियन जगह में लाखन के संख्या में भोजपुरी भाषी लोग रहेलें।अतने ना, मारिशस, फिजी, ट्रिनीडाड, केनिया, नैरोबी, ब्रिटिश गायना, दक्खिन अफ्रीका, बर्मा (टांगू जिला) ई सब देश कुल में बड़ संख्या में भोजपुरिया लोग मिलेले। भारत आ नेपाल के मूल भोजपुरी क्षेत्र के जिलावार बिस्तार: {|class="wikitable" |- !जिला !राज्य/देस !जिला !राज्य/देस !जिला !राज्य/देस |- |[[कुशीनगर जिला|कुशीनगर]] |उत्तर प्रदेश |[[महाराजगंज जिला|महाराजगंज]] |उत्तर प्रदेश |[[गोपालगंज जिला|गोपालगंज]] |बिहार |- |[[गाजीपुर जिला|गाजीपुर]] |उत्तर प्रदेश |[[मिर्जापुर जिला|मिर्जापुर]] |उत्तर प्रदेश |[[पश्चिम चम्पारण जिला|पश्चिम चम्पारण]] |बिहार |- |[[गोंडा जिला|गोंडा]] |उत्तर प्रदेश |[[वाराणसी जिला|बनारस]] |उत्तर प्रदेश |[[पुर्वी चम्पारण जिला|पुर्वी चम्पारण]] |बिहार |- |[[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]] |उत्तर प्रदेश |[[सिद्धार्थनगर जिला|सिद्धार्थनगर]] |उत्तर प्रदेश |[[बक्सर जिला|बक्सर]] |बिहार |- |[[चंदौली जिला|चंदौली]] |उत्तर प्रदेश |[[सुल्तानपुर जिला|सुल्तानपुर]] |उत्तर प्रदेश |[[भभुआ जिला|भभुआ]] |बिहार |- |[[जौनपुर जिला|जौनपुर]] |उत्तर प्रदेश |[[कपिलवस्तु जिला|कपिलवस्तु]] |नेपाल |[[भोजपुर जिला|भोजपुर]] |बिहार |- |[[देवरिया जिला|देवरिया]] |उत्तर प्रदेश |[[चितवन जिला|चितवन]] |नेपाल |[[रोहतास जिला|रोहतास]] |बिहार |- |[[फैजाबाद जिला|फैजाबाद]] |उत्तर प्रदेश |[[नवलपरासी जिला|नवलपरासी]] |नेपाल |[[वैशाली जिला|वैशाली]] |बिहार |- |[[बलियाँ जिला|बलियाँ]] |उत्तर प्रदेश |[[बारा जिला|बारा]] |नेपाल |[[सारण जिला|सारण]] |बिहार |- |[[बस्ती जिला|बस्ती]] |उत्तर प्रदेश |बीरगंज जिला |नेपाल |[[सिवान जिला|सिवान]] |बिहार |- |[[बहराईच जिला|बहराईच]] |उत्तर प्रदेश |[[रुपनदेही जिला|रुपनदेही]] |नेपाल |[[गढ़वा जिला]] |झारखंड |- |[[मऊ जिला|मऊ]] |उत्तर प्रदेश |[[रौतहट जिला|रौतहट]] |नेपाल |[[पर्सा जिला|पर्सा]] |झारखंड |- | | | | |[[पलामू जिला]] |झारखंड |} == बोली == :# आदर्श भोजपुरी :# पच्छिमी भोजपुरी :# अन्य दू उपबोलि (सब डाइलेक्ट्स) "मधेसी" आ "थारु" के नाम से प्रसिद्ध बा | === आदर्श भोजपुरी === जेकरा के [[ग्रियर्सन]] स्टैंडर्ड भोजपुरी कहलेबाड़े ऊ मुख्य रूप से बिहार राज्य के [[आरा]] जिला आ [[उत्तर प्रदेश]] के [[बलिया]], [[गाजीपुर|गाजीपुर जिला]] के पूर्वी भाग आ[[घाघरा]] (सरयू) आ [[गंडक]] के दोआब में बोलल जाले। ई लम्बा भूभाग में फैलल बा। एकरा में ढ़ेर स्थानीय विशेषता मिलेला। जहाँ [[शाहाबाद]], [[बलिया]] आ [[गाजीपुर]] आदि दक्षिणी जिला में "ड़" के प्रयोग होला ओहिजे उत्तरी जिला में "ट" के प्रयोग होला। एह प्रकार उत्तरी आदर्श भोजपुरी में जहाँ "बाटे" के प्रयोग होला ओहिजे दक्षिणी आदर्श भोजपुरी में "बाड़े"के प्रयोग होला। गोरखपुर के भोजपुरी में "मोहन घर में बाटें" कहल जाला लेकिन बलिया में "मोहन घर में बाड़ें" कहल जाला। पूर्वी गोरखपुर के भाषा को 'गोरखपुरी' कहल जाला लेकिन पश्चिमी गोरखपुर आ बस्ती जिला के भाषा के "सरवरिया" कहल जाला। "सरवरिया" शब्द "सरुआर" से निकल बा जवन "सरयूपार" के अपभ्रंश रूप ह। "सरवरिया" और गोरखपुरी के शब्द — विशेषत: संज्ञा शब्द-के प्रयोग में भिन्नता मिलेला बलिया (उत्तर प्रदेश) और सारन (बिहार) इ दुनो जिला में 'आदर्श भोजपुरी' बोलल जाला। लेकिन कुछ शब्द के उच्चारण में तनी अन्तर बा। सारन के लोग "ड" का उच्चारण "र" करेले। जहाँ बलिया निवासी "घोड़ागाड़ी आवत बा" कहेले, ओहिजे छपरा या सारन का निवासी "घोरागारी आवत बा" कहिहें। आदर्श भोजपुरी के एकदम निरखत रूप बलियाँ आ आरा में बोलल जाला। === पच्छिमी भोजपुरी === [[जौनपुर]], [[आजमगढ़]], [[बनारस]], [[गाजीपुर]] के पच्छिमी हिस्सा आ [[मिर्जापुर]] में बोलल जाले। बनारसी भोजपुरी के एगो नीक उदाहरण बा: : हम खरमिटाव कइली हा रहिला चबाय के। : भेंवल धरल बा दूध में खाजा तोरे बदे।। : जानीला आजकल में झनाझन चली रजा। : लाठी, लोहाँगी, खंजर और बिछुआ तोरे बदे।। (तेग अली-बदमाश दपर्ण) == लिखाई == === कैथी लिखाई === [[चित्र:Kaithi handwritten.svg|thumb|240px|[[कैथी]] लिखाई के नमूना]] {{main|कैथी}} पहिले के समय में [[भारत|उत्तर भारत]] में उत्तर पश्चिमी इलाका, अवध आ [[भोजपुरी क्षेत्र]] में आ [[नेपाल]] के [[मधेस]] क्षेत्र में आम चलन में [[कैथी]] लिखाई के इस्तमाल होखे। एह लिपि में कानूनी दस्तावेज, प्रशासनिक कामकाज के ब्यौरा आ निजी दस्तावेज लिखल जायँ।<ref>King, Christopher R. 1995. ''One Language, Two Scripts: The Hindi Movement in Nineteenth Century North India.'' New York: Oxford University Press.</ref> भोजपुरी लिखे खातिर भी एही के इस्तमाल होखे। कैथी लिखाई बायें से दाहिने लिखल जाले।<ref name="Nakanishi1990">{{cite book|author=Akira Nakanishi|title=Writing Systems of the World|url=https://books.google.com/books?id=XVCo7lwPZB0C&pg=PA68|year=1990|publisher=Tuttle Publishing|isbn=978-0-8048-1654-0|pages=68–}}</ref> ई [[आबूगीडा]] नियन लिखाई हवे। एह में व्यंजन में स्वर के चीन्हा मिला के लिखल जालें। स्वर के अक्षर सभ के अलग से भी लिखल जा सके ला। स्वर के चीन्हा व्यंजन अक्षर के ऊपर, नीचे आगे आ पाछे (अलग-अलग स्वर अनुसार) लागे लें। कैथी लिपि के एक ठो खासियत हवे कि एह में उपर के पड़ी पाई ना लागे ला।<ref name="Agravāla2004">{{cite book|author=Saroja Agravāla|title=Hindī ke janajātimūlaka upanyāsoṃ kī samājaśāstrīya cetanā aura usakā aupanyāsika pratiphalana|url=https://books.google.com/books?id=YduyZu4rAl0C&pg=PA115|year=2004|publisher=Star Publications|isbn=978-81-85244-86-0|pages=115–}}</ref> बिहार में जमीन के खतियान के रिकार्ड पुरान समय से कैथी लिखाई में बा। आ अभिन ले इनहन के पढ़े खातिर कैथी के जानकार लोग के जरूरत पड़े ला।<ref>{{cite web|last=Khabar |first=Prabhat |url=http://www.prabhatkhabar.com/news/patna/story/798403.html |title=ढूंढ़ने से भी जिले में नहीं मिल रहे कैथी लिपि के अनुवादक |publisher=Prabhatkhabar.com |date=2016-05-12 |accessdate=2016-11-20}}</ref> वर्तमान में एह लिखाई के बस इहे महत्व रहि गइल बाटे आ बतावल जात बा कि एकरा जानकार लोग के कमी से काफी दिक्कत भी हो रहल बाटे। हाल में कैथी लिपि सिखावे खातिर कुछ कोसिस भइल बा।<ref>{{cite web|url=http://www.bhaskar.com/news/BIH-PAT-HMU-MAT-latest-patna-news-051504-2178460-NOR.html |title=कैथी लिपि का प्रशिक्षण शिविर 11 जुलाई से |publisher=Bhaskar.com |date=2015-07-02 |accessdate=2016-11-20}}</ref> === देवनागरी लिखाई === {{मुख्य|देवनागरी}} == साहित्य == {{मुख्य|भोजपुरी साहित्य}} भोजपुरी साहित्य में अइसन सगरी साहित्य के रखल जाला जवन [[भोजपुरी भाषा]] में रचल गइल बाटे। [[गोरखनाथ]], [[कबीरदास]] आ दरिया साहेब नियर संत लोगन के बानी से सुरुआत हो के [[भिखारी ठाकुर]] आ [[राहुल सांकृत्यायन|राहुल बाबा]] के रचना से होत भोजपुरी साहित्य के बिकास आज कबिता, कहानी, उपन्यास आ ब्लॉग लेखन ले पहुँच गइल बाटे। आधुनिक काल के सुरुआत में पाण्डेय कपिल, रामजी राय, भोलानाथ गहमरी नियर लोगन के रचना से वर्तमान साहित्य के रीढ़ मजबूत भइल बा। भोजपुरी भाषा आ साहित्य के इतिहास लिखे वाला लोगन में [[ग्रियर्सन]], राहुल बाबा से ले के उदय नारायण तिवारी, [[कृष्णदेव उपाध्याय]], हवलदार तिवारी आ तैयब हुसैन 'पीड़ित' नियर बिद्वान लोगन के योगदान बा।{{sfn|तिवारी|2014|pp=25-35}} अर्जुन तिवारी के लिखल एकरा [[भोजपुरी साहित्य के इतिहास (किताब)|साहित्य के इतिहास]] भोजपुरी भाषा में मौजूद बा। == मीडिया == === सिनेमा === [[चित्र:India film clapperboard (variant).svg|thumb|150px|right|[[भोजपुरी सिनेमा]]|link=भोजपुरी सिनेमा]] {{main|भोजपुरी सिनेमा}} [[भोजपुरी भाषा]] में बने वाला फिलिम सभ के '''भोजपुरी सिनेमा''' के रूप में जानल जाला। पहिली भोजपुरी फिलिम विश्वनाथ शाहाबादी के [[गंगा मइया तोहें पियरी चढ़इबों]] रहे जेवन 1963 में रिलीज भइल रहे।<ref name="बिजनेस स्टैंडर्ड" /> अस्सी के दशक में कई ठे उल्लेख जोग भोजपुरी फिलिम रिलीज भइली जिनहन में बिटिया भइल सयान, चंदवा के ताके चकोर, हमार भौजी, गंगा किनारे मोरा गाँव, आ सम्पूर्ण तीर्थ यात्रा। पुराना समय में भोजपुरी फिलिम बनावे के काम भी [[बंबई]] में भोहोखत रहे आ ई [[बॉलीवुड]] के एक ठो हिस्सा के रूप में बनावल जायँ। हालाँकि, अब एह फिलिम सभ के निर्माण [[भोजपुरी इलाका]] में भी हो रहल बा आ [[गोरखपुर]], [[बनारस]] आ [[पटना]] नियन छोट शहर भी एह इंडस्ट्री के हिस्सा बन चुकल बाड़ें। भोजपुरी फिलिम के मुख्य दर्शक समूह पूरबी [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]], [[झारखंड]] आ [[नेपाल]] के [[मधेस]] इलाका में बा लोग जेन्ने के ई भाषा हवे। एकरे अलावा आउर सभ नगर में रहे वाला भोजपुरी भाषी लोग बा। एही चलते भोजपुरी सिनेमा के दर्शक [[यूरोप]] आ अमेरिकी देस सभ में भी बा आ [[सूरीनाम]] नियरन देस सभ में भी जेन्ने भोजपुरी बोलल जाले।<ref name="बिजनेस स्टैंडर्ड">{{cite news|last1=खांडेकर|first1=विनीता कोहली|title=Regional pride|trans-title=क्षेत्रीय गरब|url=http://www.business-standard.com/article/beyond-business/regional-pride-110062400034_1.html|accessdate=15 फरवरी 2017|publisher=बिजनेस स्टैंडर्ड|date=24 जून 2010}}</ref> == मानवाधिकारन के घोषणा == सन्यक्त राष्ट्र संघ देने से मानवाधिकारन के घोषणा बिस्व के 154 भाषा में कईल गईल बा, जे मे भोजपुरी आउर सूरीनामी हिन्दुस्तानी बा। सूरीनामी हिन्दुस्तानी भाषा सूरीनाम में बोलल जाला, ई एकदम भोजपुरिए नीयन हऽ खाली एकरा रोमन लिपि में लिखल जाला। संयुक्त राष्ट्र संघ देने से कईल मानवाधिकारन के घोषणा के पहिला अनुच्छेद भोजपुरी में नीचे लिखल बा<ref>{{cite web |last1=United Nations Information Centre |title=Universal Declaration of Human Rights |url=https://archive.org/details/rosettaproject_bho_undec-1 |website=archive.org |publisher=United Nations Information Centre, India |date=1998 |quote=Aadhiaai 1: Sab djanne aadjádi aur barabar paidaa bhailèn, iddjat aur hak mê. Ohi djanne ke lage sab ke samadj-boedj aur hierdaai hai aur doesare se sab soemmat sè, djaane-maane ke chaahin.<br>Article 1: All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood. |url-status=live }}</ref>: अनुच्छेद 1: सबहि लोकानि आजादे जन्मेला आउर ओखिनियो के बराबर सम्मान आओर अधिकार प्राप्त हवे। ओखिनियो के पास समझ-बूझ आउर अंत:करण के आवाज होखता आओर हुनको के दोसरा के साथ भाईचारे के बेवहार करे के होखला। अनुच्छेद 1: सभी मनुष्यों को गौरव और अधिकारों के मामले में जन्मजात स्वतन्त्रता और समानता प्राप्त हैं। उन्हें बुद्धि और अन्तरात्मा की देन प्राप्त है और परस्पर उन्हें भाईचारे के भाव से बर्ताव करना चाहिये। == संबिधनिया दर्जा के माँग == {{main|आठवा अनुसूची में भोजपुरी}} भोजपुरी भाषा बोले वाला लोग बहुत लामा समय से एह भाषा के भारत में संबिधनिया भाषा के दर्जा देवे ला माँग कर रहल बाड़ें। कय बेरा ई बात संसद में उठावल जा चुकल बा।<ref name="outlook"/> कइयन बेर एकरा ला धरना-परदरसन कइल जा चुकल बाटे। [[भारत के संबिधान]] में आठवा अनुसूची में बर्तमान में कुल 22 गो भाषा दर्ज बाड़ी। जबकि एह में भोजपुरी नइखे। एह चलते भारत में भोजपुरी भाषा के आधिकारिक तौर पर भाषा ना मानल जाला बलुक एकरा के हिंदी के बोली मानल जाला। भोजपुरी के भाषा ना माने के कारण के रूप में हिंदी के साम्राज्यवाद<ref name="Oommen2004">{{cite book|author=Professor T K Oommen|title=Nation, Civil Society and Social Movements: Essays in Political Sociology|url=https://books.google.com/books?id=MJOHAwAAQBAJ&pg=PA98|date=10 February 2004|publisher=SAGE Publications|isbn=978-81-321-0394-3|pages=98–}}</ref><ref name="Kapoor1994">{{cite book|author=Kapil Kapoor|title=Language, Linguistics, and Literature, the Indian Perspective|url=https://books.google.com/books?id=_UiuFnCwLD8C&pg=PA103|date=1 January 1994|publisher=Academic Foundation|isbn=978-81-7188-064-5|pages=103–}}</ref> आ हिंदी भाषी लोग के संख्या बढ़ा-चढ़ा के देखावे के कोशिश मानल जाला, जबकि हिंदी के वकालत करे वाला लोग भोजपुरी के भाषा के दर्जा देवे के माँग के हिंदी के अबर करे खातिर षडयंत्र माने ला अ एकर बिरोध करे ला।<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/Don%E2%80%99t-add-Hindi-dialects-in-Eighth-Schedule-say-academics/article17064058.ece |title=Don’t add Hindi dialects in Eighth Schedule, say academics |publisher=The Hindu |date=2017-01-20 |accessdate=2017-05-16}}</ref> मार्च 2017 में राज्यसभा में एह मुद्दा के जदयू के नेता अनवर अंसारी उठवलें आ ई कहलें की देस भर में प्राथमिक शिक्षा खातिर लइकन के महतारी भाषा के इस्तमाल होखे के चाहीं।<ref name="outlook">{{cite web|url=https://www.outlookhindi.com/newsscroll/%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%A0%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%89%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%97/994929 |title=भोजपुरी को संविधान की आठवीं अनुसूची में शामिल करने की राज्यसभा में उठी मांग |publisher=Outlookhindi.com |date=2017-03-16 |accessdate=2017-05-16}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/news/nation/include-bhojpuri-in-8th-schedule-of-constitution-jd-u-mp/377876.html |title=Include Bhojpuri in 8th Schedule of Constitution: JD(U) MP |publisher=Tribuneindia.com |date=2017-03-16 |accessdate=2017-05-16}}</ref> हालाँकि, ई पहिला बेर नइखे आ एकरा पहिलहुं भोजपुरी के आठवा अनुसूची में शामिल करे के माँग कइल जा चुकल बाटे।<ref>{{cite web|author=Share on FacebookShare on Twitter |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Centre-urged-to-include-Bhojpuri-in-Eighth-Schedule/articleshow/52283365.cms |title=Centre urged to include Bhojpuri in Eighth Schedule - Times of India |publisher=Timesofindia.indiatimes.com |date=2016-05-15 |accessdate=2017-05-16}}</ref> == इहो देखल जाय == * [[भोजपुरी साहित्य]] * [[भोजपुरी क्षेत्र]] == संदर्भ == {{reflist |2 | colwidth = 30em | refs = <!-- <ref name="oxforddict">{{cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/english/bhojpuri |title=Bhojpuri - definition of Bhojpuri in English |publisher=Oxford Dictionaries |date= |accessdate=2016-10-18}}</ref> --> <!-- <ref name=eth2009>[[:ethnologue:bho|Bhojpuri Ethnologue]] World Languages (2009)</ref>--> <ref name="ethno_bho">{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bho |title=Bhojpuri |language=en |publisher=Ethnologue |date= |accessdate=2016-10-18}}</ref> <ref name=ethnonepal>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_map.asp?name=NP&seq=30 |title=Nepal - Maps |language=en |publisher=Ethnologue |date= |accessdate=2016-10-18}}</ref> <ref name=census2011>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement1.aspx |title=Census of India: Abstract of speakers’ strength of languages and mother tongues –2001 |publisher=Censusindia.gov.in |date= |accessdate=2016-10-18}}</ref> <!-- <ref name="O'malley2007_saran">{{cite book|author=L.S.S. O'malley|title=Bihar And Orissa District Gazetteers : Saran|url=http://books.google.com/books?id=p7-ibcXzCi4C&pg=PA40|date=1 जनवरी 2007|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7268-136-4|pages=40–}}</ref>--> <!-- <ref name="Sircar1966">{{cite book|author=Dineschandra Sircar|title=Indian Epigraphical Glossary|url=http://books.google.com/books?id=pySCGvdyYLIC&pg=PA56|year=1966|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0562-0|pages=56–}}</ref>--> <!-- <ref name="Maity1989">{{cite book|author=Pradyot Kumar Maity|title=Human Fertility Cults and Rituals of Bengal: A Comparative Study|url=http://books.google.com/books?id=gJS1slWE4X4C&pg=PA34|year=1989|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-263-5|pages=34–}}</ref>--> <!-- <ref name="Grierson_1903_40">{{cite book|last1=ग्रियर्सन|first1=जॉर्ज अब्राहम|title=Linguistic Survey of India, Vol. V, Part-2|trans-title=भारत क भाषाबैज्ञानिक सर्वे, खंड पाँच, भाग-2|date=1903|publisher=गवर्नमेंट प्रेस|location=कलकत्ता|page=40|url=http://dsal.uchicago.edu/books/lsi/lsi.php?volume=5-2&pages=466#page/54/mode/1up|accessdate=19 अक्टूबर 2016|language=en}}</ref>--> <!-- <ref name="Krishndeo">{{cite book|last1=उपाध्याय|first1=कृष्णदेव|title=भोजपुरी लोकगीत|publisher=हिंदी साहित्य सम्मलेन प्रेस|location=इलाहाबाद|page=12}}</ref>--> <ref name="vajpeyi">{{cite book|last1=वाजपेयी|first1=आचार्य किशोरीदास|title=हिंदी शब्दानुशासन|publisher=नागरी प्रचारिणी सभा|location=[[बनारस]]}}</ref> <ref name="tripathiH">{{cite book|last1=त्रिपाठी|first1=हवलदार|title=व्युत्पत्ति मूलक भोजपुरी की धातु और क्रियाएं}}</ref> <ref name="Sharma2008">{{cite book|author=रामविलास शर्मा|title=भरत के प्राचीन भाषा परिवार और हिंदी (भाग-1)|url=http://books.google.com/books?id=UHYetcUVdkEC&pg=PT189|date=1 सितंबर 2008|publisher=राजकमल प्रकाशन|isbn=978-81-267-0352-4|pages=189–}}</ref> <ref name=bholanath>{{cite book|author=भोलानाथ तिवारी|title=हिंदी भाषा का इतिहास|url=http://books.google.com/books?id=GuBzCNdrOWYC&pg=PA107|publisher=वाणी प्रकाशन|location=दिल्ली|pages=107–}}</ref> }}<!-- END: refs = --> == स्रोत ग्रंथ == * {{cite book|last1=तिवारी|first1=अर्जुन|title=[[भोजपुरी साहित्य के इतिहास (पुस्तक)|भोजपुरी साहित्य के इतिहास]]|date=2014|publisher=विश्वविद्यालय प्रकाशन, वाराणसी|location=[[बनारस]]|edition=पहिला}} {{bhojpuri}} {{Authority control}} [[श्रेणी:भारत के भाषा]] [[श्रेणी:बिहार के भाषा]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के भाषा]] [[श्रेणी:झारखंड के भाषा]] [[श्रेणी:नेपाल के भाषा]] [[श्रेणी:भोजपुरी| ]]
सारांश:
ई नोट कर लीं कि भोजपुरीपिडिया पर सगरी योगदान के दुसरा योगदानकर्ता लोगन द्वारा संपादित कइल जा सकेला, बदलल या हटावल जा सकेला। अगर आप ई नइखीं चाहत की राउर लिखल चीज के केहू भी बे-मोहछोह के संपादित क दे, तब ए के इहाँ मत डालीं।
रउआँ इहो वादा करत बानी की आप ई खुद लिखले बानी या फिर पब्लिक पहुँच में मौजूद या अइसने कौनों फ्री स्रोत से नकल कइले बानी (ढेर जानकारी खातिर
भोजपुरीपिडिया:कापीराइट सब
देखीं)।
बिना परमीशन के कॉपीराइट वाली चीज इहाँ कब्बो मत डालीं!
कैंसिल
संपादन में मदद
(नया विंडो में खोलीं)
ए पन्ना पर इस्तेमाल टेम्पलेट कुल:
टेम्पलेट:Authority control
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Bhojpuri
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite book
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite news
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite web
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Dead link
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Infobox language
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Main
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Reflist
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Sfn
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Webarchive
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:मुख्य
(
संपादन करीं
)