Jump to content
Main menu
Main menu
move to sidebar
लुकवाईं
नेविगेशन
मुख्य पन्ना
हाल के बदलाव
अट्रेंडम पन्ना
मीडियाविकि के बारे में मदद
भोजपुरीपिडिया
खोज
खोजीं
Appearance
खाता बनाईं
खाता में प्रवेश
निजी औजार
खाता बनाईं
खाता में प्रवेश
Pages for logged out editors
learn more
योगदान
बातचीत
लाल किला
के संपादन कइल जा रहल बा
पन्ना
बातचीत
भोजपुरी
पढ़ीं
संपादन करीं
स्रोत संपादित करीं
इतिहास देखीं
औजार
औजार
move to sidebar
लुकवाईं
Actions
पढ़ीं
संपादन करीं
स्रोत संपादित करीं
इतिहास देखीं
जनरल
इहाँ का जुड़ल बा
संबंधित बदलाव
खास पन्ना
पन्ना से जुड़ल जानकारी
Appearance
move to sidebar
लुकवाईं
चेतावनी:
रउआँ आपन खाता में प्रवेश नइखीं कइले। अगर रउआँ कौनों बदलाव करब त राउर आईपी पता सभके लउकी। अगर रउआ
खाता में प्रवेश करब
या
नया खाता बनाइब
तब, अउरी सुबिधा सब की संघे राउर संपादन के श्रेय भी राउर प्रयोगकर्तानाँव के मिली!
स्पैम-बिरोधी रोक (Anti-spam check) एके
मत
भरीं!
{{Infobox Historic Site | name = लाल क़िला<br>{{Nastaliq|لال قلعہ}} | native_language = | image = Redfortdelhi1.jpg | image_size = 280px | caption = लाहौरी गेट के दृश्य | designation1 = WHS | designation1_offname = लाल किला परिसर | designation1_date = ''2007'' <small>(31 वाँ सेशन)</small> | designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/231 231] | designation1_criteria = ii, iii, vi | designation1_type = सांस्कृतिक | designation1_free1name = स्टेट पार्टी | designation1_free1value = [[भारत]] | designation1_free2name = क्षेत्र | designation1_free2value = ''एशिया-प्रशांत'' | location = [[दिल्ली]], भारत | built = 1648 | architect = उस्ताद अहमद लाहौरी | architecture = भारतीय आर्किटेक्चर | latitude = 28.656 | longitude = 77.241 | locmapin = India New Delhi | map_caption = दिल्ली में लोकेशन | coord_display = inline, title }} '''लाल किला''' [[भारत]] के राजधानी [[दिल्ली]] नगरे एगो इतिहासीक किला बाटे। ई किला मुगल शासक लोग के मुख्य निवासस्थान रहल, लमसम 200 बरिस ले जब ले कि 1857 मे अंतिम मुगल बादशाह के अंगरेज लोग देस निकाला ना दे दिहल। ई दिल्ली के बीचोबीच के इलाका मे बा आ इहाँ कए गो म्यूजियम स्थापित कइल गइल बाने। मुगल शासन काल मे ई खाली मुगल बादशाह लोग के बास करे के जगह भर ना रहल बलुक राजकाज से अउरी मुगल राजा लोग के पारिवारिक कारपरोज से जुड़ल आयोजन आ राजनीतिक घटना सभ के केन्दरो रहल, नगीचे के इलाका प एह जगह के बहुत परभाव भी रहल।<ref name="unesco_whl_entry" /> पाँचवाँ मुग़ल बादशाह [[शाह जहाँ]] द्वारा ई किला 1639 में बनवावल गइल जब किलेबंदी (देवाल आ गेट) के भीतर ऊ आपन राजधानी शाहजहानाबाद बसवलें।<ref name="Batra2008">{{cite book|author=N. L. Batra|title=Delhi's Red Fort by the Yamuna|url=https://books.google.com/books?id=wUMWAQAAMAAJ|accessdate=5 अगस्त 2012|date=2008|publisher=Niyogi Books}}</ref> लाल रंग के बलुआ पाथर से बनल होखे के कारन एकर नाँव लाल किला रखाइल। ई किला 1546 में इस्लाम शाह सूरी के बनवावल सलीमगढ़ किला के ठीक बगल में बाटे। शाही आवास के भवन सभ एक कतार में बनल बाने आ ई एगो नहर के किनारे बनावल गइल बाने। एह नहर के ''नहर-ए-बहिश्त'' यानी "स्वर्ग के नहर" नाँव दिहल गइल रहे। किला के बनावट आ आर्किटेक्चर के परभाव एकरे बाद बने वाला कई गो किला आ भवन सभ पर पड़ल।<ref name="unesco_whl_entry" /> 1747 में जब नादिरशाह के हमला भइल, किला के नक्काशी आ सजावट में लागल कीमती पाथर सभ के ब्यापक लूटपाट भइल। 1857 के बिद्रोह के बाद किला के अंदर संगमरमर के बनल ज्यादातर चीज सभ ब्रिटिश राज में बरबाद हो गइल।<ref name="auto">{{cite book|title=दि लास्ट मुग़ल |publisher=पेंगुइन|isbn=978-0-14-310243-4|page=7|author=विलियम डेलरिंपल |chapter=Introduction}}</ref> ब्रिटिश लोग एह किला के बाहरी मजबूत देवाल सभ भर बचावे के कोसिस कइल आ बाद में एह किला के तोपखाना (गैरिसन) के रूप में इस्तेमाल भइल।<ref name="auto" /> एही किला में ब्रिटिश लोग अंतिम मुगल बादशाह बहादुरशाह 'ज़फ़र' के सुनवाई भी कइल जेकरे बाद उनके देशनिकाला दे के 1858 में रंगून भेज दिहल गइल।<ref>{{cite book|last1=Gill|first1=M. S.|title=Trials that Changed History: From Socrates to Saddam Hussein|date=2007|publisher=Sarup & Sons|isbn=9788176257978|pages=297}}</ref> वर्तमान में, हर साल भारत के आजादी के राष्ट्रीय परब स्वतंत्रता दिवस (15 अगस्त) पर भारत के परधानमंत्री किला के मुख्य दरवाजा पर तिरंगा फहरावे लें आ किला के प्राचीर से राष्ट्र के संबोधित करे लें।<ref name="business-standard.com">{{cite news |title=Singh becomes third PM to hoist flag at Red Fort for 9th time |newspaper=बिजनेस स्टैंडर्ड |url=http://www.business-standard.com/generalnews/news/singh-becomes-third-pm-to-hoist-flag-at-red-fort-for-9th-time/44355/ |date=15 अगस्त 2012 |accessdate=17 अगस्त 2012}}</ref> 2007 में लाल किला परिसर के [[यूनेस्को]] द्वारा [[बिस्व धरोहर स्थल]] के रूप में मान्यता दिहल गइल।<ref name="unesco_whl_entry">{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/231 |title=Red Fort Complex |work=World Heritage List |publisher=[[यूनेस्को]] बिस्व धरोहर केंद्र |accessdate=15 नवंबर 2009 }}</ref><ref>{{cite web|work=Lonely Planet |title=Red Fort was designated a UNESCO World Heritage Site in 2007 |url=http://www.lonelyplanet.com/india/delhi/greater-delhi/activities/historical-heritage-tours/small-group-tour |accessdate=4 August 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120429191400/http://www.lonelyplanet.com/india/delhi/greater-delhi/activities/historical-heritage-tours/small-group-tour |archivedate=29 अप्रैल 2012 }}</ref> == नाँव == किला के वर्तमान चलनसार नाँव, हिंदुस्तानी भाषा में '''लाल क़िला''' हवे। अंगरेजी में एकरा के ''रेड फ़ोर्ट'' कहल जाला ले "लाल किला" के अनुवाद हवे। मूल रूप से, मुगल बादशाह लोग के आवास रहल एह किला के "क़िला-ए-मुबारक़" नाँव रहल।<ref name="Spellman2004">{{cite book|author=William M. Spellman|title=Monarchies 1000–2000|url=https://books.google.com/books?id=MRbExiEuYPsC|accessdate=5 August 2012|date=1 April 2004|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-087-0}}</ref><ref name="KiaOakes2002">{{cite book|author1=Mehrdad Kia|author2=Elizabeth H. Oakes|title=Social Science Resources in the Electronic Age|url=https://books.google.com/books?id=yF8kiCtBeLoC|accessdate=5 August 2012|date=1 November 2002|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-1-57356-474-8}}</ref> एकरे अलावा, आगरा के किला के भी "लाल किला" कहल जाला। == प्रमुख भवन आ संरचना == किला के सभसे प्रमुख चीज जे ठीक से बचल बा ओह में किला के देवाल आ प्राचीर, मेन गेट, कुछ हाल आ नदी के पूरबी किनारा पर बनल आवासी भवन बाने।<ref>{{cite web |title=World Heritage Site – Red Fort, Delhi |publisher=भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण बिभाग |url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_delhi_redfort.asp |accessdate=15 अगस्त 2012}}</ref> किला के अंग के रूप में, आ किला के भीतर मौजूद भवन आ बिल्डिंग सभ में से कुछ प्रमुख के बिबरन नीचे दिहल जा रहल बाटे: === लाहौरी गेट === [[File:Red Fort in Delhi 03-2016 img1.jpg|thumb|alt=लाल बलुआ पाथर के बनल किला के गेट|दिल्ली गेट, बनावट में ई लाहौरी गेट से बहुत समानता वाला बा]] लाहौरी गेट, लाल किला के मुख्य दरवाजा हवे, नाँव एह कारन रखल गइल बा कि ई लाहौर के ओर मुँह कइले बाटे। औरंगजेब के समय में एह दरवाजा के सामने वाला हिस्सा में सुरक्षा खातिर एगो अउरी देवाल बना दिहल गइल। एह नया निर्माण खातिर शाहजहाँ के कहनाम रहल कि "सुघर दुलहिन के मुँह पर पर्दा डाल दिहल गइल"।<ref name=fanshawe>{{Cite book|author=Fanshawe.H.C|title= Delhi, Past and Present|accessdate=10 June 2009|url=https://books.google.com/books?id=vJ4HFt5S8CcC&pg=PA6&dq=Gates+in+Delhi#PPA46-IA1,M1|work=general introduction|pages=1–8|publisher= Asian Educational Services|year= 1998|isbn= 978-81-206-1318-8}}</ref><ref>Sharma p.143</ref><ref name = Milli>{{cite web|url=http://www.milligazette.com/Archives/2004/01-15Jun04-Print-Edition/011506200496.htm|title= Dilli's gates and windows |accessdate=17 May 2009|author=Mahtab Jahan|publisher= MG The Milli Gazette Indian Muslims leading new paper|year=2004}}</ref> भारत के आजादी (1947) के बाद से एही गेट पर 15 अगस्त के तिरंगा झंडा फहरावल जाला आ भारत के परधानमंत्री इहाँ से देस के संबोधित करे लें। === दिल्ली गेट === दिल्ली दरवाजा, किला के दुसरा प्रमुख दरवाजा हवे। ई दक्खिन मुँह के बा आ अपना बनावट में बहुत कुछ लाहौरी गेट के नियन बाटे। एह दरवाजा के दूनो ओर एकहक ठो बड़हन आकार के हाथी बनल बाने। 1903 में लार्ड कर्जन इनहन के मरम्मत करववले रहलें जबकि इनहन के औरंगजेब के समय में गिरवा दिहल गइल रहल।<ref>{{cite web|url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_delhi_redfort_detail.asp|title=World heritage site| work = Asi.nic.in}}</ref> === छत्ता चौक === छत्ता चौक मूल रूप से बजार के रूप में बनावल गइल रहेल ई लाहौरी गेट के बगल में बा आ एकरा सोझा खुला मैदान नियर बाटे। मुगल दौर में इहाँ शाही भवन में निवास करे वाला लोग के खातिर रेशम, गहना-गुरिया आ अउरी कई तरह के सामान सभ के बजार लागे। बजार के आगे मैदान आ ओकरे बाद उत्तर-दक्खिन के एगो सड़क बा। ई सड़क किला के दू हिस्सा में बाँटे ले, पच्छिमी हिस्सा मलेटरी सरंजाम खातिर इस्तेमाल होखे आ पूरबी हिस्सा आवास के रूप में रहल। एही सड़क के दक्खिनी छोर पर दिल्ली गेट बाटे। === नौबत खाना === [[File:Naubat Khana Red Fort 1857.jpg|thumb|left|alt=महल के एगो हिस्सा के फोटो, 1857 के बिद्रोह के बाद |नौबत खाना आ एकर अँगनाईं, 1858 के फोटो, ब्रिटिश लोग द्वारा एकरे ढाहले से पहिले]] छत्ता चौक के किलेबंदी वाली देवाल भीतर के हिस्सा में जहाँ खतम होला ओकरे आगे ई भवन बा। नौबतखाना भा नक्कारखाना के नाँव से जानल जाला।<ref name="archive1">{{cite web|url=https://archive.org/stream/handbooktravelle00john#page/196 |title=A handbook for travellers in India, Burma, and Ceylon |publisher=Archive.org |date= |accessdate=2014-01-03}}</ref> 1857 के बिद्रोह के बाद एकरे बगल वाली बाँह आ साम्हने के तालाब के ढाह दिहल गइल रहे। === दीवाने-आम === [[File:Diwan-i-Aam, Red Fort, Delhi.JPG|thumb|दीवाने आम, पब्लिक सुनवाई के हाल]] नक्कार खाना से हो के एह अंदरूनी हिस्सा में जाइल जाला जहाँ आम जनता के सुनवाई खातिर दरबार रहल। ई {{convert|540|ft}} चाकर आ {{convert|420|ft}} गहिराई वाला हिस्सा बाटे, चारों ओर गैलरी बा जेह में पहरेदारी होखे।<ref name="archive1" /> एकरे सभसे अंदरूनी हिस्सा में पब्लिक के सुनवाई होखे। हाल के खम्हा आ हाल के सफेद ''चुनाम'' से सजावट कइल गइल रहे।<ref name="archive1" /> एकरे पछिला हिस्सा में झरोखा बा जहाँ से बादशाह जनता के दर्शन दें। दीवाने-आम के इस्तेमाल राजकाज के काम खातिर भी होखे। एकरे आगे के अँगनाई के बाद मरदाना हिस्सा बाटे आ एकरे बाद आवास वाला हिस्सा शुरू होला। ==इहो देखल जाय== * [[क़ुतुब मीनार]] * [[इलाहाबाद किला|इलाहाबाद के किला]] ==संदर्भ== {{Reflist|30em}} ==बाहरी कड़ी== {{Commons|Red Fort|लाल किला}} *[http://www.delhitourism.nic.in/delhitourism/tourist_place/red_fort.jsp लाल किला],दिल्ली पर्यटन {{In lang|hi}} {{Authority control}} {{Delhi landmarks}} {{Forts in India}} {{World Heritage Sites in India}} {{Mughal Empire|state=collapsed}} [[श्रेणी:दिल्ली]] [[श्रेणी:भारत के किला]] [[श्रेणी:मुगल आर्किटेक्चर]]
सारांश:
ई नोट कर लीं कि भोजपुरीपिडिया पर सगरी योगदान के दुसरा योगदानकर्ता लोगन द्वारा संपादित कइल जा सकेला, बदलल या हटावल जा सकेला। अगर आप ई नइखीं चाहत की राउर लिखल चीज के केहू भी बे-मोहछोह के संपादित क दे, तब ए के इहाँ मत डालीं।
रउआँ इहो वादा करत बानी की आप ई खुद लिखले बानी या फिर पब्लिक पहुँच में मौजूद या अइसने कौनों फ्री स्रोत से नकल कइले बानी (ढेर जानकारी खातिर
भोजपुरीपिडिया:कापीराइट सब
देखीं)।
बिना परमीशन के कॉपीराइट वाली चीज इहाँ कब्बो मत डालीं!
कैंसिल
संपादन में मदद
(नया विंडो में खोलीं)
ए पन्ना पर इस्तेमाल टेम्पलेट कुल:
टेम्पलेट:Authority control
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite book
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite news
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite web
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Commons
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Convert
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Delhi landmarks
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Forts in India
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:In lang
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Infobox Historic Site
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Mughal Empire
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Reflist
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:World Heritage Sites in India
(
संपादन करीं
)