<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="bho">
	<id>https://bho.bharatpedia.org/w/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%80</id>
	<title>बिहिरी - बदलाव इतिहास</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://bho.bharatpedia.org/w/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%80"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bho.bharatpedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%80&amp;action=history"/>
	<updated>2026-08-22T21:03:13Z</updated>
	<subtitle>विकि पर एह पन्ना के संशोधन के इतिहास</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.43.6</generator>
	<entry>
		<id>https://bho.bharatpedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%80&amp;diff=2101&amp;oldid=prev</id>
		<title>ImportMaster ०९:२८, १२ मार्च २०२२ पर</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bho.bharatpedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%80&amp;diff=2101&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2022-03-12T09:28:18Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;नया पन्ना&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;{{Taxobox&lt;br /&gt;
| name = बिहिरी&amp;lt;br&amp;gt;&amp;lt;small&amp;gt;Peregrine falcon&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
| image = Falco peregrinus -Nova Scotia, Canada -eating-8.jpg&lt;br /&gt;
| image_caption = अपने शिकार के साथ एगो बिहिरी, [[नोवा स्कोशिया]], कनाडा&lt;br /&gt;
| status = LC&lt;br /&gt;
| status_system = IUCN3.1&lt;br /&gt;
| status_ref = &amp;lt;ref&amp;gt;{{IUCN|id=45354964 |title=&amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus&amp;#039;&amp;#039; |assessors=[[बर्डलाइफ इंटरनेशनल]] |version=2014.3 |year=2014 |accessdate=25 अप्रैल 2015}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
| regnum = [[जानवर|एनिमेलिया]]&lt;br /&gt;
| phylum = [[कार्डेट|कार्डेटा]]&lt;br /&gt;
| classis = [[चिरई|एव्स]]&lt;br /&gt;
| ordo = [[फाल्कनीफॉर्म्स]]&lt;br /&gt;
| familia = [[फाल्कनाइडी]]&lt;br /&gt;
| genus = &amp;#039;&amp;#039;[[फाल्कन|फाल्को]]&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
| species = &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;F. peregrinus&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
| binomial = &amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
| binomial_authority = &amp;#039;&amp;#039;[[:en:Marmaduke Tunstall|Tunstall]]&amp;#039;&amp;#039;, 1771&lt;br /&gt;
| range_map =PeregrineRangeMap.png&lt;br /&gt;
| range_map_caption = &amp;#039;&amp;#039;F. peregrinus&amp;#039;&amp;#039; के बैस्विक बितरण&lt;br /&gt;
{{leftlegend|yellow|गर्मी में प्रजनन काल निवास|outline=gray}}{{leftlegend|green|प्रजनन काल निवासी|outline=gray}}{{leftlegend|#0080FF|जाड़ा में प्रवासी|outline=gray}}{{leftlegend|#00FFFF|आवागमन में प्रवास|outline=gray}}&lt;br /&gt;
| subdivision_ranks = [[उपप्रजाति]]&lt;br /&gt;
| subdivision = 17–19, लेख में देखल जाय&lt;br /&gt;
| synonyms = &amp;#039;&amp;#039;Falco atriceps&amp;#039;&amp;#039; &amp;lt;small&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;[[:en:Allan Octavian Hume|ह्यूम]]&amp;#039;&amp;#039;&amp;lt;/small&amp;gt;&amp;lt;br /&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;Falco kreyenborgi&amp;#039;&amp;#039; &amp;lt;small&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;[[:en:Otto Kleinschmidt|क्लेनश्मिड]]&amp;#039;&amp;#039;, 1929&amp;lt;br /&amp;gt;&amp;lt;/small&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;Falco pelegrinoides madens&amp;#039;&amp;#039; &amp;lt;small&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;[[:en:Sidney Dillon Ripley|रिप्ले]]&amp;#039;&amp;#039; &amp;amp; वाट्सन, 1963&amp;lt;/small&amp;gt;&amp;lt;br /&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;Rhynchodon peregrinus&amp;#039;&amp;#039; &amp;lt;small&amp;gt;(टनस्टाल (Tunstall), 1771)&amp;lt;/small&amp;gt;&amp;lt;br /&amp;gt;आ अउरी खातिर पाठ देखल जाय&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
[[File:Falco peregrinus MHNT.ZOO.2010.11.102.1.jpg|thumb| &amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus&amp;#039;&amp;#039;]]&lt;br /&gt;
[[File:Falco peregrinus madens MHNT.ZOO.2010.11.102.8.jpg|thumb| &amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus madens&amp;#039;&amp;#039;]]&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;बिहिरी&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;, &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;बहिरी&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; या &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;बहरी&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;lt;ref group=&amp;quot;नोट&amp;quot;&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;बहरी&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; या बहिरी, कई ठो प्रजाति के बाज सभ के कहल जाला। एह में [[शाहीन]] भी आवेला। विद्यानिवास मिश्र ([[#नाँव|नाँव खंड]] देखल जाय) एकरे तीन ठो उपनाँव बतवले बाने बाकी ई मालुम नइखे कि एह में से पेरेग्रीन फाल्कन के कवन देसी नाँव बाटे।&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;small&amp;gt;({{Lang-en|[[:en:Peregrine falcon|Peregrine falcon]]}}, &amp;#039;&amp;#039;पेरेग्रीन फाल्कन&amp;#039;&amp;#039;; बैज्ञानिक नाँव:&amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus&amp;#039;&amp;#039;)&amp;lt;/small&amp;gt; चिरइन के [[फाल्कनाइडी|बाज]] परिवार के [[चिरई]] बा।&amp;lt;ref&amp;gt;[https://books.google.co.in/books?id=L-tVgTbV980C&amp;amp;lpg=PA447&amp;amp;ots=-JJNHYKTG5&amp;amp;dq=%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%80&amp;amp;pg=PA447#v=onepage&amp;amp;q=%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%80&amp;amp;f=false Chambers English-Hindi Dictionary] में Falcon के अर्थ।&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;अली1996&amp;quot;&amp;gt;{{cite book|title=The book of Indian birds|date=1996|publisher=Bombay Natural History Society|location=मुंबई|page=115|edition=12वाँ|url=https://books.google.co.in/books?id=9DdHAAAAYAAJ&amp;amp;dq=peregrine+falcon+hindi+name&amp;amp;focus=searchwithinvolume&amp;amp;q=peregrine+falcon|accessdate=4 जनवरी 2016}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite book|last1=ज़ैदी|first1=मेहरान|title=Birds &amp;amp; Butterflies of Delhi|date=2010|publisher=India Research Press|page=85|url=https://books.google.co.in/books?id=G-9wcYD94kcC&amp;amp;lpg=PT86&amp;amp;ots=lt1I5ydezA&amp;amp;dq=peregrine%20falcon%20hindi%20name&amp;amp;pg=PT86#v=onepage&amp;amp;q=peregrine%20falcon%20hindi%20name&amp;amp;f=false|accessdate=4 जनवरी 2016}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
ई एक ठो शिकारी चिरई हवे।&lt;br /&gt;
बड़हन कउआ के आकार के ई बाज, निलछाहूँ-स्लेटी रंग के पीठ आ सफेद धारीदार पेट वाला, काला मूंडी वाला आ मोंछदार होला। खास चिरइन के शिकार करे वाली अउरी अपने नियर शिकारी पक्षिन के तरे इहो चिरई [[लैंगिक विषमरूपता|लैंगिक बिसम रुपी]] होले आ मादा के आकर नर के आकार से पर्याप्त बड़हन होला।&amp;lt;ref name=White94/&amp;gt;&amp;lt;ref name=Snow1998/&amp;gt;&lt;br /&gt;
बिहिरी के एकरे तेजी खातिर जानल जाला, काहें की अपने शिकार के झपट के पकड़े खातिर गोता लगावत घरी एकर स्पीड {{convert|322|km/h|mph|abbr=on|sigfig=2}} से ढेर होला&amp;lt;ref name=USFWS/&amp;gt;, इहे बिसेसता एकरा के धरती के सभसे तेज जानवर बना देले।&amp;lt;ref name=BBC/&amp;gt;&amp;lt;ref name=Smithsonian/&amp;gt; नेशनल ज्योग्राफिक के टीवी प्रोग्राम के अनुसार अबले बिहिरी के सभसे तेज गति {{convert|389|km/h|mph|abbr=on}} नापल जा चुकल बाटे।&amp;lt;ref name=Harpole2005/&amp;gt;&amp;lt;ref name=TerminalVelocity/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
बिहिरी के प्रजनन क्षेत्र [[आर्कटिक टुंड्रा]] से ले के [[उष्णकटिबंधीय]] क्षेत्र तक बिस्तार लिहले बाटे। खाली ध्रुवीय प्रदेश आ बहुत ऊँच पहाड़ी इलाका के आ उष्णकटिबंधीय वर्षावन के छोड़ के, ई धरती पर लगभग हर जगह पावल जाले। बर्फ़ से तोपाइल न रहे वाला जमीनी हिस्सा में खाली न्यूजीलैंड अइसन जगह बा जहाँ ई ना पावल जाले। ई बिसेसता के कारण ई दुनिया के सभसे ढेर बिस्तार क्षेत्र वाली शिकारी चिरई भी बाटे&amp;lt;ref name=Ferguson-Lees2001/&amp;gt; आ दुनिया के सभसे ढेर पावल जाए वाली चिरई सभ में से गिनल जाले। एक्सपर्ट लो एह चिरई के 19 से 19 गो ले [[उपप्रजाति]]न के पहिचान करे ला जवन क्षेत्र आ रंग रूप के अंतर के आधार पर अलगावल जालीं; इहो बिबाद के बिसय बा की [[Barbary falcon]] के दू गो उपप्रजाति &amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus&amp;#039;&amp;#039; के नाँव से आ &amp;#039;&amp;#039;F. pelegrinoides.&amp;#039;&amp;#039; कहल जाला अलग बाड़ी की नाहीं। ई निर्धारित कइल गइल बा की इनहन में जेनेटिक बिसमता मात्र 0.6–0.8 % होले।&amp;lt;ref name=Nittinger2005/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
एकरे भोजन में आमतौर पर माझिल आकार के चिरई होलीं बाकी ई कबो-कबो छोट मैमल, छोट रेंगे वाला जंतु आ किरौना भी खा लेला। साल भर की उमिर में ई बच्चा पैदा करे लायक वयस्कता पा जाला आ ओकरे बाद जीवन भर प्रजनन करे ला। ई सामान्य रूप से [[:en:Bird nest#Scrape|scrape]] में रहे ला, जवन ऊँच क्लिफ़ के किनारा पर होला या फिर नया ज़माना में मनुष्य के बनावल ऊँच बिल्डिंग में भी हो सकेला।&amp;lt;ref name=Cade1996/&amp;gt; कुछ इलाका सभ में ई चिरई खतरा में आ गइल रहे जहाँ कीटनाशक के बहुत इस्तेमाल होखे, खासतौर पर डीडटी के। सत्तर के दश में डीडीटी पर प्रतिबंध लगले के बाद से एकरे संख्या में बढ़ती देखल गइल बाटे आ ई प्रजाति ओह इलाका सभ में भी खतरा से बाहर आ रहल बाटे; एकरे अलावा इन्हन के घोंसला बनावे के जगह के भी बड़ा पैमाना पर संरक्षित करे के कोसिस भइल बाटे।&amp;lt;ref name=Cade1988/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
बिहिरी के शिकार करे खातिर बाज पोसे वाला लोग बहुत महत्व देला काहें की ई बहुत तेज आ मजबूत होले आ शिकार करे में निपुण होले। हाल में ई के पकड़ के कैद कर के भी बच्चा पैदा करावे में सफलता मिले से एह चिरई के ई इस्तेमाल बढ़ल बाटे। ई आमतौर पर छोट-बड़, लगभग हर तरह के शिकार (चिरई) के पकड़े में प्रभावी होखे ले।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==नाँव==&lt;br /&gt;
बिहिरी, बहिरी या बहरी के रूप में एकर कई ठो उच्चारण प्रचलित बाटे जवना में हिंदी में बहरी सबसे प्रचलित बाटे। आमतौर पर ई अरबी के &amp;quot;बहर&amp;quot; शब्द से उत्पन्न मानल जाला। दूसरे अनुमान के मुताबिक़ ई संस्कृत के वि-हर्तु, वि-हारि या वि-हन्त्री (जे चिरई के मारे) से उत्पन्न हो सकेला या फिर वि-हरि (वीनां वीषु वा हरिः - पक्षी में सिंह की नियर)।{{sfn|दवे|2005|p=222}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
हिंदी में बहरी शब्द एह चिरई खातिर आ एकरे एक ठो नजदीकी भाई-बंधु [[शाहीन]] बाज खातिर भी प्रयोग होला।&amp;lt;ref name=&amp;quot;अली13&amp;quot;&amp;gt;{{cite book|last1=अली|first1=सालिम|title=[[बुक ऑफ इंडियन बर्ड्स]]|date=2002|publisher=बॉम्बे नैचुरल हिस्ट्री सोसायटी|page=111|edition=तेरहवाँ|accessdate=4 जनवरी 2016}}&amp;lt;/ref&amp;gt; तुरमुती, लगर आ खेरमुतिया तीन गो प्रकार के बहरी बतावल गइल बाटे।&amp;lt;ref name=&amp;quot;मिश्र&amp;quot;&amp;gt;{{cite book|last1=मिश्र|first1=विद्यानिवास|title=हिंदी की शब्द-संपदा|page=105|url=https://books.google.co.in/books?id=1qhYL4ydm5UC&amp;amp;lpg=PA105&amp;amp;ots=wsucXErBsJ&amp;amp;dq=%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%80&amp;amp;pg=PA105#v=onepage&amp;amp;q=%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%80&amp;amp;f=false|accessdate=4 जनवरी 2016}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
संस्कृत में एकर अउरी दूसर नाँव &amp;#039;&amp;#039;शालिव&amp;#039;&amp;#039; आ &amp;#039;&amp;#039;सारिम&amp;#039;&amp;#039; बतावल गइल बाटे{{sfn|दवे|2005|p=220}}, वैदिक शब्द &amp;#039;&amp;#039;तक्ववी&amp;#039;&amp;#039;&amp;lt;ref&amp;gt;&amp;quot;..वने वने शिश्रिये तक्ववीरिव।&amp;quot;&amp;lt;br&amp;gt;ऋग्वेद 10.91.2&amp;lt;/ref&amp;gt; आ &amp;#039;&amp;#039;क्षिप्रश्येन&amp;#039;&amp;#039; भी एही के होखला के अनुमान लगावल गइल बाटे। हालाँकि तक्ववी नाँव एकरे नजदीकी प्रजाति, [[शाहीन]] के भी हो सकेला।{{sfn|दवे|2005|p=223}} एकरे अलावा एकर अउरी संभावित नाँव &amp;#039;&amp;#039;नीलच्छद श्येन&amp;#039;&amp;#039; (&amp;#039;&amp;#039;कल्पद्रुमकोष&amp;#039;&amp;#039; में) आ &amp;#039;&amp;#039;धूमिका&amp;#039;&amp;#039; (&amp;#039;&amp;#039;चरकसंहिता&amp;#039;&amp;#039; में) भी बाटे।{{sfn|दवे|2005|p=222}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
एकर अंगरेजी आ बिग्यानिक नाँव पेरेग्रीन (peregrine) के मतलब &amp;quot;बाहरी&amp;quot; (comes from abroad) होला। ई नाँव एकरे पुरा उत्तरी गोलार्ध में प्रवास करे के समय पकड़ल जाए के कारण पड़ल हवे, एकरा के घोंसला से ना पकड़ल जाला।&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|title=peregrine (n.)|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=peregrine|website=http://www.etymonline.com/|accessdate=6 जनवरी 2016|language=en}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==बिबरण==&lt;br /&gt;
[[File:Peregrine Falcon head shot.jpg|thumb|बिहिरी के मूंडी देखावत फोटो]]&lt;br /&gt;
बिहिरी के शरीर के लंबाई {{convert|34|to(-)|58|cm|in|abbr=on}} आ पाँख के फइलाव {{convert|74|to(-)|120|cm|in|abbr=on}} होला।&amp;lt;ref name=White94/&amp;gt;&amp;lt;ref name=Potter2002/&amp;gt; नर आ मादा, दुनों के रंग-रूप [[plumage]] एक्के नियर होला, लेकिन बाकी शिकारी चिरइन नियर बिहिरी भी साइज में [[लैंगिक विषमरूपता|लैंगिक बिसमरुपी]] होले आ मादा के आकार नर के तुलना में 30% बड़हन होला।&amp;lt;ref name=Scholz/&amp;gt; नर के वजन {{convert|330|to(-)|1000|g|lb|abbr=on}} होला आ मादा के वजन {{convert|700|to(-)|1500|g|lb|abbr=on}} होला। ज्यादातर उपप्रजातिन में, नर के वजन {{convert|700|g|lb|abbr=on}} से कम होला आ मादा के वजन {{convert|800|g|lb|abbr=on}} से ढेर होला, नर से डेढ़ गुना वजन वाली मादा के साथ भी मिलन होखत देखल जाला।&amp;lt;ref name=Snow1998/&amp;gt;&amp;lt;ref name=CRC/&amp;gt;&amp;lt;ref name=Whiteetal2002/&amp;gt; बिहिरी के स्टैण्डर्ड नाप में: पाँख (wing chord) {{convert|26.5|-|39|cm|in|abbr=on}}, पोंछ {{convert|13|-|19|cm|in|abbr=on}} आ tarsus {{convert|4.5|to|5.6|cm|in|abbr=on}} के होला।&amp;lt;ref name=Ferguson-Lees2001/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==उपप्रजाति==&lt;br /&gt;
बिहिरी &amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus&amp;#039;&amp;#039; के कई ठे उपप्रजाति पहिचल गइल बाड़ी, इन्हन में 1994 ले 19 गो के स्वीकृति मिल चुकल रहे आ&amp;#039;&amp;#039;[[:en:Handbook of the Birds of the World|Handbook of the Birds of the World]]&amp;#039;&amp;#039;,&amp;lt;ref name=White94/&amp;gt;&amp;lt;ref name=Snow1998/&amp;gt;&amp;lt;ref name=Vaurie1961/&amp;gt; में [[:en:Barbary falcon]] जवन कनारी दीप पर आ उत्तरी अफिरका के तटीय भाग में पावल जाले, के पेरेग्रीन फाल्कन &amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus,&amp;#039;&amp;#039; के उपप्रजाति मानल गइल बा न की अलग &amp;#039;&amp;#039;F. pelegrinoides&amp;#039;&amp;#039; के रूप में। 19 गो उपप्रजाति सभ के बिस्व के नक्शा पर बितरण नीचे दिहल जात बाटे:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[File:PeregrineSubspeciesMap.png|700px|thumb|center|Breeding ranges of the subspecies|alt=A map of the world, green shows on several continents, but there are also several big bare spots marked with E for extinct.]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus anatum&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;,&amp;#039;&amp;#039; &lt;br /&gt;
[[File:FalcoPeregrinusBabylonicusGould.jpg|thumb|Painting of &amp;#039;&amp;#039;F. p. babylonicus&amp;#039;&amp;#039; by [[John Gould]]]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus babylonicus&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;,&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
{{anchor|Falco peregrinus brookei}}&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus brookei&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;,&amp;#039;&amp;#039; &lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus calidus&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;,&amp;#039;&amp;#039; &lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus cassini&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;,&amp;#039;&amp;#039; &lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus ernesti&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;,&amp;#039;&amp;#039; &lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus furuitii&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;,&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus macropus&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;,&amp;#039;&amp;#039; &lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus madens&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;,&amp;#039;&amp;#039; &lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus minor&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;,&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus nesiotes&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;,&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus pealei&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;,&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus pelegrinoides&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;,&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus peregrinator&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;,&amp;#039;&amp;#039; [[शाहीन]],&amp;lt;ref name=Wijeratne2007/&amp;gt;&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus peregrinus&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;,&amp;#039;&amp;#039; &lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus radama&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;,&amp;#039;&amp;#039; described by [[Gustav Hartlaub|Hartlaub]] in 1861, is found in [[Madagascar]] and [[Comoros]]. It is non-migratory.&amp;lt;ref name=Ferguson-Lees2001/&amp;gt;&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus submelanogenys&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;,&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus tundrius&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==नोट==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references group=&amp;quot;नोट&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==संदर्भ==&lt;br /&gt;
{{reflist|30em|refs=&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=BBC&amp;gt;{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/nature/species/Peregrine_falcon |title=Wildlife Finder – Peregrine Falcon |publisher=BBC Nature |accessdate=18 मार्च 2010}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=Cade1988&amp;gt;{{cite book |editor-first1=T.J. |editor-last1=Cade |editor-first2=J.H. |editor-last2=Enderson |editor-first3=C.G. |editor-last3=Thelander |editor-first4=C.M. |editor-last4=White |year=1988 |title=Peregrine Falcon Populations – Their management and recovery |publisher=The Peregrine Fund |location=Boise, Idaho |isbn=0-9619839-0-6 |display-editors=4}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=Cade1996&amp;gt;{{cite book |last=Cade |first=T.J. |contribution=Peregrine Falcons in Urban North America |title=Raptors in Human Landscapes |editor-last1=Bird |editor-first1=D.M. |editor-first2=D.E. |editor-last2=Varland |editor-first3=J.J. |editor-last3=Negro |publisher=Academic Press |location=London |year=1996 |pages=3–13 |isbn=0-12-100130-X}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=CRC&amp;gt;{{cite book |title=CRC Handbook of Avian Body Masses |editor-first=John B., Jr. |editor-last=Dunning |publisher=CRC Press |year=1992 |isbn=978-0-8493-4258-5}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=Ferguson-Lees2001&amp;gt;{{cite book |last1=Ferguson-Lees |first1=J. |last2=Christie |first2=D.A. |title=Raptors of the World |publisher=Christopher Helm |location=London |year=2001 |isbn=0-7136-8026-1}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=Harpole2005&amp;gt;{{cite web |last=Harpole |first=Tom |date=1 मार्च 2005 |title=Falling with the Falcon |work=Smithsonian Air &amp;amp; Space magazine |url=http://www.airspacemag.com/flight-today/falling-with-the-falcon-7491768/?all |accessdate=4 September 2008}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=Nittinger2005&amp;gt;{{harvnb|Nittinger|Haring|Pinsker|Wink|2005}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=Potter2002&amp;gt;{{cite web |last=Potter |first=M. |year=2002 |url=http://animaldiversity.org/accounts/Falco_peregrinus/ |title=&amp;quot;Falco peregrinus&amp;quot; (On-line) |website=http://animaldiversity.ummz.umich.edu Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |accessdate=21 मई 2008}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=Scholz&amp;gt;{{Cite book |last=Scholz |first=F. |year=1993 |title=Birds of Prey |publisher=Stackpole Books |isbn=0-8117-0242-1}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=Smithsonian&amp;gt;{{cite web |first=Meera |last=Subramanian |url=http://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-worlds-fastest-animal-takes-new-york-12317871/?all |title=The world&amp;#039;s fastest animal takes New York |work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |date=10 December 2009 |accessdate=8 November 2010}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=Snow1998&amp;gt;{{cite book |last=Snow |first=D.W. |year=1998 |title=The Complete Birds of the Western Palaearctic on CD-ROM |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-268579-1}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=TerminalVelocity&amp;gt;{{cite web |url=http://education.nationalgeographic.com/media/terminal-velocity-wbt/ |title=Terminal Velocity: Skydivers chase the peregrine falcon&amp;#039;s speed |publisher=Public Television&amp;#039;s Wild Chronicles, from National Geographic Mission Programs}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=USFWS&amp;gt;{{cite web |publisher=U.S. Fish and Wildlife Service |title=All about the Peregrine falcon |year=1999 |accessdate=13 August 2007 |url=http://www.fws.gov/endangered/recovery/peregrine/QandA.html#fast |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080416195055/http://www.fws.gov/endangered/recovery/peregrine/QandA.html#fast |archivedate=16 अप्रैल 2008}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=Vaurie1961&amp;gt;{{harvnb|Vaurie|1961}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=White94&amp;gt;{{cite book |last=White |first=C.M. |contribution=Family Falconidae |title=Handbook of Birds of the World: New World Vultures to Guinea fowl |editor1-last=del Hoyo |editor1-first=J. |editor2-last=Elliot |editor2-first=A. |editor3-last=Sargatal |editor3-first=J. |publisher=Lynx Edicions |location=Barcelona |year=1994 |volume=2 |pages=216–275, plates 24–28 |isbn=84-87334-15-6}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=Whiteetal2002&amp;gt;{{cite web |last1=White |first1=Clayton M. |last2=Clum |first2=Nancy J. |last3=Cade |first3=Tom J. |last4=Hunt |first4=W. Grainger |year=2002 |title=Peregrine Falcon (&amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus&amp;#039;&amp;#039;) |work=The Birds of North America Online |editor-first=A. |editor-last=Poole |location=Ithaca |publisher=Cornell Lab of Ornithology |url=http://bna.birds.cornell.edu/bna/species/660 |accessdate=13 मई 2011 |doi=10.2173/bna.660}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=Wijeratne2007&amp;gt;{{Cite book |first1=Gehan |last1=de Silva Wijeratne |first2=Deepal |last2=Warakagoda |first3=T.S.U. |last3=de Zylva |year=2007 |title=A Photographic Guide to Birds of Sri Lanka |publisher=New Holland Publishers (UK) Ltd |isbn=978-1-85974-511-3 |pages=37,144 |chapter=Species description}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==स्रोत==&lt;br /&gt;
* {{cite book&lt;br /&gt;
| last = दवे | first = के॰ एन॰&lt;br /&gt;
| year = 2005&lt;br /&gt;
| title = [[बर्ड्स इन संस्कृत लिट्रेचर]]&lt;br /&gt;
| publisher = मोतीलाल बनारसीदास&lt;br /&gt;
| location = नई दिल्ली&lt;br /&gt;
| ref = harv&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
* {{cite journal |last1=Vaurie |first1=C. |year=1961 |title=Systematic notes on Palearctic birds. No. 44, Falconidae, the genus &amp;#039;&amp;#039;Falco&amp;#039;&amp;#039;. (Part 1, &amp;#039;&amp;#039;Falco peregrinus&amp;#039;&amp;#039; and &amp;#039;&amp;#039;Falco pelegrinoides&amp;#039;&amp;#039;) |url=http://digitallibrary.amnh.org/dspace/handle/2246/3466 |journal=American Museum Novitates |volume=2035 |pages=1–19 |ref=harv}}&lt;br /&gt;
* {{cite journal |last1=Nittinger |first1=F. |last2=Haring |first2=E. |last3=Pinsker |first3=W. |last4=Wink |first4=M. |last5=Gamauf |first5=A. |year=2005 |title=Out of Africa? Phylogenetic relationships between &amp;#039;&amp;#039;Falco biarmicus&amp;#039;&amp;#039; and other hierofalcons (Aves Falconidae) |journal=Journal of Zoological Systematics and Evolutionary Research |volume=43 |issue=4 |pages=321–331 |doi=10.1111/j.1439-0469.2005.00326.x |ref=harv}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[श्रेणी:चिरई]]&lt;br /&gt;
[[श्रेणी:भारत के चिरई]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>ImportMaster</name></author>
	</entry>
</feed>