<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="bho">
	<id>https://bho.bharatpedia.org/w/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A4%BF</id>
	<title>रेणि - बदलाव इतिहास</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://bho.bharatpedia.org/w/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A4%BF"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bho.bharatpedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A4%BF&amp;action=history"/>
	<updated>2026-08-22T08:13:27Z</updated>
	<subtitle>विकि पर एह पन्ना के संशोधन के इतिहास</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.43.6</generator>
	<entry>
		<id>https://bho.bharatpedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A4%BF&amp;diff=2544&amp;oldid=prev</id>
		<title>ImportMaster ०७:४९, ११ अप्रैल २०२२ पर</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bho.bharatpedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A4%BF&amp;diff=2544&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2022-04-11T07:49:46Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;नया पन्ना&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;[[File:Ricinus communis DSC 0022.JPG|thumb|रेणि के गाँछ पर लागल फर।]]&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;रेणि&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; चाहे &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;रेणी&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; एगो [[फूलदार पौधा|फूलदार]] आ फलदार गाँछ होला आ एकरे फल में से निकले वाला बियवो सभ के &amp;#039;&amp;#039;रेणि&amp;#039;&amp;#039; कहल जाला। ई पुरूबी [[अफ्रीका]] आ [[भारत]] मे बेसी फरेला।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
रेणि से तेल निकलेला जेकर बहुते परकार से परजोग होखेला। हेकर बिया मे 40 से 60% तेल होला जेकरा मे ट्राईग्लीसेराइड के मातरा बेसी होला। एहमे बहुत कम मातरा मे [[रिसिन]] ओ पाईल जाला, जेवन की एक परकार बिख चाहे माहुर होला।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==नाँव==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;रेणि&amp;#039;&amp;#039; सबद [[संस्कृत]] के &amp;quot;एरंड&amp;quot; सबद से बनल बा। [[अंगरेजी]] मे हेकरा &amp;#039;&amp;#039;कैस्टर&amp;#039;&amp;#039; कहल जाला आ [[लैटिन]] मे &amp;#039;&amp;#039;रिसिनस&amp;#039;&amp;#039; कहल जाला।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
हेकर तेल के &amp;quot;क्राइस्ट के पाँजा&amp;quot; कहल जाला, एहसे की ई बहुते घाऊ सभ के भर देवेला।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==बीबरन==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
रेणि के गांछन के जामे के तरीका आ हुलिया मे बहुते बिबिधता होला। ई बिबिधता अईसन किसानन के चलते बाटे जे केवनो एगो चीझु जइसे पतई चाहे बिया चाहे फ़ुल ला एकर खेती करेला। ई बड़ी हाली हाली बढ़ेला आ बारह मीटर ले लाम हो जाला।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
हेकर पतई 15 से 45 सेंटीमीटर लाम होला अउर अदिमि के पाँजा लेखा होला जेहमे अंगुरी लेख पतई आगे निकलल होला। कोनो कोनो गाँछ के पतई पहिले कत्थी होला आ फेर जब गाँछ बड़ हो जाला तऽ हरिया जाला।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[File:Ricinus communis (male) - Flickr - Kevin Thiele.jpg|right|thumb|नर फूल]]&lt;br /&gt;
[[File:Ricinus communis (female) - Flickr - Kevin Thiele.jpg|thumb|right|मादा फूल]]&lt;br /&gt;
[[File:Castor oil plant seeds.jpg|right|thumb|हरियर बिया (रेणि) सूखा के तीनि फरुआ हो जाला, आ एहमे से बिया निकलेला]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
पतई मे पंखुड़ी ना होखे आ ई नर चाहे मादा मे से कोनो एगो होखेला आ दुनो एक्के गाँछ प फरेला। नर फूल मादा से बेसी होला आ उजर होला बाकिर मादा फूल रेणि के काँट प फरेला आ लाल होला।.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Brickell&amp;quot;&amp;gt;{{cite book |editor=Christopher Brickell |title=The Royal Horticultural Society A-Z Encyclopedia of Garden Plants |year=1996 |pages=884–885 |publisher=[[Dorling Kindersley]] |location=London |isbn=978-0-7513-0303-2}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
हेकर फल हरीयर आ कंटाइल होला जेकरा भीतर एगो अंडकार बिया होला, जेकरा मे बिख होखेला।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==औसधी==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
रेणि के तेल दवाई के काज करेला।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==अउर परयोग==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
असम के बोड़ो जनजात एकर पतई रेसम के कींट सभ के खियावे ला करेला।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
रेणि के तेल गाड़ी सभ मे लुबिरिकैंट के काज करेला एकर पहिलका बिस्व जुध घड़ी हवाई जहाज के इंजनो मे परयोग भइल बा।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==बिकास==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[File : Ricin commun.jpg|thumb|छोट गाँछ]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
भले ई दक्खिन पुरुबी भूमध्यसागर के बेसिन, पूरूबी अफ्रीका आ भारत मे होखेला, बाकिर आजि इ सवसे उष्णकटिबंधीय क्षेत्रन मे व्यापक बा। उपयुक्त जलवायु अला क्षेत्रन मे,  रेणि आसानी से अपना को स्थापित करेला जेने इ एगो आक्रामक गाँछ बन जाला आ अक्सरहां बंजर भूञ प भेंटाला।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
इट पार्क अउर अन सार्वजनिक क्षेत्रन मे एगो सजाउटी गाँछ के रूप में बड़ पैमाना प उपजोग कइल जाला।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==एलर्जीनिक सकान==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
ई एलर्जी मीटर प 10 मे 10 प आवेला। एकरा से अस्थमा होखे के सम्भावना बढ़ि जाला आ हेकरा से एलर्जी होखल आम बात बा।&amp;lt;ref name=Ogren&amp;gt;{{cite book|last1=Ogren|first1=Thomas|title=The Allergy-Fighting Garden|date=2015|publisher=Ten Speed Press|location=Berkeley, CA|isbn=978-1-60774-491-7|pages=184–185}}&amp;lt;/ref&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
रेणि के गाँछ बहुते हलुक पराग बनावेला, जे हावा मे उधिया के फेफड़ा मे ढ़ूक जाला, जेकरा से एलर्जी होला। हेकर रस से देह मे नोचनी हो जाला। जदि केहू के एह गाँछ से एलर्जी होला तऽ खाली हेकर पतई चाहे बिया छुवे से होकर देहि हगुवावे लागेला।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==बिख==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[File:Seeds of Ricinus communis.jpg|thumb|बिया]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
रेणि के काँचा बिया मे रिसीन जोन की एगो बीख बाटे। अइसे तऽ सेयान बेकत मे चार से आठ गो बिया के खोराकी घातक होला बाकिर बिख से मरे के मामला बहुते कम आइल बा।&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite journal |vauthors=Wedin GP, Neal JS, Everson GW, Krenzelok EP |title=Castor bean poisoning |journal=Am J Emerg Med |volume=4 |issue=3 |pages=259–61 |date=May 1986 |pmid=3964368 |doi=10.1016/0735-6757(86)90080-X}}&amp;lt;/ref&amp;gt; एकरा लगे सामान्य गाँछ सभ से बेसी बिख होखे ला गिनीज विश्व रेकार्ड बाटे।&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite book |author= |title=Guinness World Records 2017|url= |location=London, UK |publisher= Guinness World Records Limited|page=43 |date=2016 |isbn= }}&amp;lt;/ref&amp;gt; बेसी रिसिन देह मे गइला से ओकाई, अतिसार आ बिपि काम हो जाला। रेणि से रिसीन निकालल जा सकेला बाकिर ई ओतने कठिन होखी जेतना बदाम से साईनाइड निकालल होखेला।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
रिसीन देहि मे गइला के दु तीन घंटा बादे ओकर लच्छन बुझाला, कबो कबो तऽ  छत्तिस घंटा लागि जाला, जेमे मुह&lt;br /&gt;
लहरे लागेला, पेट बथे लागेला आ पेखाना मे खून आवे लागेला। जदि इलाज ना होखे तऽ तीन से पांच दिन मे अदिमी मू जाला बाकिर ढेर अदमि बाच जाला आ पूरा स्वस्थ हो जाला।&amp;lt;ref name=Soto-Blanco&amp;gt;{{cite journal |vauthors=Soto-Blanco B, Sinhorini IL, Gorniak SL, Schumaher-Henrique B |title=&amp;#039;&amp;#039;Ricinus communis&amp;#039;&amp;#039; cake poisoning in a dog |journal=Vet Hum Toxicol |volume=44 |issue=3 |pages=155–6 |date=June 2002 |pmid=12046967 }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;Ricinus communis&amp;#039;&amp;#039; (Castor bean)—[[Cornell University]] 2008. {{cite web|url=http://www.ansci.cornell.edu/plants/castorbean.html |title=Archived copy |accessdate= |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/19980508072815/http://www.ansci.cornell.edu/plants/castorbean.html |archivedate=8 May 1998 }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
माहुर के असर तबे होखेला जदि बिया के खात घड़ी चिबा लिहल जाए, बिना चिबवले बिया मे से माहुर ना निकले आ अईसन मे कुछु ना होला। इहे माहुर गाँछ मे किट सभ के खईला से बचावेला। एही चलते रिसिन के कीटनासक बनावे मे उपजोग होला।&amp;lt;ref name=Ombrello&amp;gt;[http://faculty.ucc.edu/biology-ombrello/POW/castor_bean.htm Union County College: Biology: Plant of the Week: Castor Bean Plant] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524162501/http://faculty.ucc.edu/biology-ombrello/POW/castor_bean.htm |date=24 May 2013 }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
हाट बजार मे बेचावे अला रेणि के तेल मे माहुर ना होखे, आ उपजोग कोनो हानि ना करे।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==आधुनिक व्यावसायिक उपजोग==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
दुनिया भ मे हर बरिस लमसम बीस लाख टन रेणि के बिया उपजेला। एहमे [[भारत]], [[चीन]] आ मोजाम्बिक सभ से बेसी उपलजावेलऽसन।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===उपज===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| border=&amp;quot;1&amp;quot; cellpadding=&amp;quot;3&amp;quot; cellspacing=&amp;quot;0&amp;quot; width=&amp;quot;100%&amp;quot; class=&amp;quot;wikitable&amp;quot; align=left style=&amp;quot;clear:left&amp;quot;&lt;br /&gt;
! colspan=5|सभ से बेसी रेणि के बिया उपजावे अला दस गो देस – 2013&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! width=&amp;quot;25%&amp;quot; bgcolor=&amp;quot;#ddddff&amp;quot; | देस&lt;br /&gt;
! width=&amp;quot;15%&amp;quot; bgcolor=&amp;quot;#ddddff&amp;quot; | उपज (टन)&lt;br /&gt;
! width=&amp;quot;10%&amp;quot; bgcolor=&amp;quot;#ddddff&amp;quot; | फूटनोट&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| {{Flagu|भारत}} || align=right |1,744,000 || align=right |&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| {{Flagu|People&amp;#039;s Republic of China}} || align=right |60,000 || align=right | *&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| {{Flagu|Mozambique}} || align=right |60,000 || align=right | F&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| {{Flagu|Ethiopia}} || align=right |13,000 || align=right | *&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| {{Flagu|Thailand}} || align=right |12,000 || align=right | *&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| {{Flagu|Brazil}} || align=right |11,953 || align=right |&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| {{Flagu|Paraguay}} || align=right |11,000 || align=right | *&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| {{Flagu|South Africa}} || align=right |6,200 || align=right | F&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| {{Flagu|Pakistan}} || align=right |6,000 || align=right | *&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| {{Flagu|Vietnam}} || align=right |6,000 || align=right | *&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| bgcolor=#cccccc|{{noflag}}&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;World&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
| bgcolor=#cccccc align=right | &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;1,854,775 &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
| bgcolor=#cccccc align=right | &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;A&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|colspan=5 style=&amp;quot;font-size:.7em&amp;quot;|No symbol = official figure, F = FAO estimate, * = Unofficial/Semi-official/mirror data, A = Aggregate (may include official, semi-official or estimates);&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
Source: [https://web.archive.org/web/20150906230329/http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor Food And Agricultural Organization of United Nations: Economic And Social Department: The Statistical Division]&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
{{Clear}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==पूरान उपजोग==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
रेणि के बिया [[मिस्र]] के मकबरा सभ मे मिलल बा; जोन की 4000 ईसा पूर्व के बा। लहे लहे जरे अला तेल के बाति सभ मे ऊपजोग होखत रहे। हिरोडोटस अउर बाकि यूनानी लेखक सभ रेणि के तेल के आग जरावे मे आ बार सुन्नर करे ला उपजोग के लिखले बाड़न। कहल जाला जे क्लियोपाट्रा एकरा से आपन आँखि चमकावत रही।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
आयुर्वेद मे एकर अउषद्धिय गुन के बरनन बाटे। पुरान रोम ओ मे एकरा दवाई मानल जात रहे।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==संदर्भ==&lt;br /&gt;
{{reflist}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[श्रेणी:पौधा]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>ImportMaster</name></author>
	</entry>
</feed>