टेम्पलेट:Taxobox

Error creating thumbnail: फाइल गायब बा
Falco peregrinus
Error creating thumbnail: फाइल गायब बा
Falco peregrinus madens

बिहिरी, बहिरी या बहरी[नोट १](टेम्पलेट:Lang-en, पेरेग्रीन फाल्कन; बैज्ञानिक नाँव:Falco peregrinus) चिरइन के बाज परिवार के चिरई बा।[][][] ई एक ठो शिकारी चिरई हवे। बड़हन कउआ के आकार के ई बाज, निलछाहूँ-स्लेटी रंग के पीठ आ सफेद धारीदार पेट वाला, काला मूंडी वाला आ मोंछदार होला। खास चिरइन के शिकार करे वाली अउरी अपने नियर शिकारी पक्षिन के तरे इहो चिरई लैंगिक बिसम रुपी होले आ मादा के आकर नर के आकार से पर्याप्त बड़हन होला।[][] बिहिरी के एकरे तेजी खातिर जानल जाला, काहें की अपने शिकार के झपट के पकड़े खातिर गोता लगावत घरी एकर स्पीड टेम्पलेट:Convert से ढेर होला[], इहे बिसेसता एकरा के धरती के सभसे तेज जानवर बना देले।[][] नेशनल ज्योग्राफिक के टीवी प्रोग्राम के अनुसार अबले बिहिरी के सभसे तेज गति टेम्पलेट:Convert नापल जा चुकल बाटे।[][१०]

बिहिरी के प्रजनन क्षेत्र आर्कटिक टुंड्रा से ले के उष्णकटिबंधीय क्षेत्र तक बिस्तार लिहले बाटे। खाली ध्रुवीय प्रदेश आ बहुत ऊँच पहाड़ी इलाका के आ उष्णकटिबंधीय वर्षावन के छोड़ के, ई धरती पर लगभग हर जगह पावल जाले। बर्फ़ से तोपाइल न रहे वाला जमीनी हिस्सा में खाली न्यूजीलैंड अइसन जगह बा जहाँ ई ना पावल जाले। ई बिसेसता के कारण ई दुनिया के सभसे ढेर बिस्तार क्षेत्र वाली शिकारी चिरई भी बाटे[११] आ दुनिया के सभसे ढेर पावल जाए वाली चिरई सभ में से गिनल जाले। एक्सपर्ट लो एह चिरई के 19 से 19 गो ले उपप्रजातिन के पहिचान करे ला जवन क्षेत्र आ रंग रूप के अंतर के आधार पर अलगावल जालीं; इहो बिबाद के बिसय बा की Barbary falcon के दू गो उपप्रजाति Falco peregrinus के नाँव से आ F. pelegrinoides. कहल जाला अलग बाड़ी की नाहीं। ई निर्धारित कइल गइल बा की इनहन में जेनेटिक बिसमता मात्र 0.6–0.8 % होले।[१२]

एकरे भोजन में आमतौर पर माझिल आकार के चिरई होलीं बाकी ई कबो-कबो छोट मैमल, छोट रेंगे वाला जंतु आ किरौना भी खा लेला। साल भर की उमिर में ई बच्चा पैदा करे लायक वयस्कता पा जाला आ ओकरे बाद जीवन भर प्रजनन करे ला। ई सामान्य रूप से scrape में रहे ला, जवन ऊँच क्लिफ़ के किनारा पर होला या फिर नया ज़माना में मनुष्य के बनावल ऊँच बिल्डिंग में भी हो सकेला।[१३] कुछ इलाका सभ में ई चिरई खतरा में आ गइल रहे जहाँ कीटनाशक के बहुत इस्तेमाल होखे, खासतौर पर डीडटी के। सत्तर के दश में डीडीटी पर प्रतिबंध लगले के बाद से एकरे संख्या में बढ़ती देखल गइल बाटे आ ई प्रजाति ओह इलाका सभ में भी खतरा से बाहर आ रहल बाटे; एकरे अलावा इन्हन के घोंसला बनावे के जगह के भी बड़ा पैमाना पर संरक्षित करे के कोसिस भइल बाटे।[१४]

बिहिरी के शिकार करे खातिर बाज पोसे वाला लोग बहुत महत्व देला काहें की ई बहुत तेज आ मजबूत होले आ शिकार करे में निपुण होले। हाल में ई के पकड़ के कैद कर के भी बच्चा पैदा करावे में सफलता मिले से एह चिरई के ई इस्तेमाल बढ़ल बाटे। ई आमतौर पर छोट-बड़, लगभग हर तरह के शिकार (चिरई) के पकड़े में प्रभावी होखे ले।

नाँव संपादन करीं

बिहिरी, बहिरी या बहरी के रूप में एकर कई ठो उच्चारण प्रचलित बाटे जवना में हिंदी में बहरी सबसे प्रचलित बाटे। आमतौर पर ई अरबी के "बहर" शब्द से उत्पन्न मानल जाला। दूसरे अनुमान के मुताबिक़ ई संस्कृत के वि-हर्तु, वि-हारि या वि-हन्त्री (जे चिरई के मारे) से उत्पन्न हो सकेला या फिर वि-हरि (वीनां वीषु वा हरिः - पक्षी में सिंह की नियर)।टेम्पलेट:Sfn

हिंदी में बहरी शब्द एह चिरई खातिर आ एकरे एक ठो नजदीकी भाई-बंधु शाहीन बाज खातिर भी प्रयोग होला।[१५] तुरमुती, लगर आ खेरमुतिया तीन गो प्रकार के बहरी बतावल गइल बाटे।[१६]

संस्कृत में एकर अउरी दूसर नाँव शालिवसारिम बतावल गइल बाटेटेम्पलेट:Sfn, वैदिक शब्द तक्ववी[१७]क्षिप्रश्येन भी एही के होखला के अनुमान लगावल गइल बाटे। हालाँकि तक्ववी नाँव एकरे नजदीकी प्रजाति, शाहीन के भी हो सकेला।टेम्पलेट:Sfn एकरे अलावा एकर अउरी संभावित नाँव नीलच्छद श्येन (कल्पद्रुमकोष में) आ धूमिका (चरकसंहिता में) भी बाटे।टेम्पलेट:Sfn

एकर अंगरेजी आ बिग्यानिक नाँव पेरेग्रीन (peregrine) के मतलब "बाहरी" (comes from abroad) होला। ई नाँव एकरे पुरा उत्तरी गोलार्ध में प्रवास करे के समय पकड़ल जाए के कारण पड़ल हवे, एकरा के घोंसला से ना पकड़ल जाला।[१८]

बिबरण संपादन करीं

Error creating thumbnail: फाइल गायब बा
बिहिरी के मूंडी देखावत फोटो

बिहिरी के शरीर के लंबाई टेम्पलेट:Convert आ पाँख के फइलाव टेम्पलेट:Convert होला।[][१९] नर आ मादा, दुनों के रंग-रूप plumage एक्के नियर होला, लेकिन बाकी शिकारी चिरइन नियर बिहिरी भी साइज में लैंगिक बिसमरुपी होले आ मादा के आकार नर के तुलना में 30% बड़हन होला।[२०] नर के वजन टेम्पलेट:Convert होला आ मादा के वजन टेम्पलेट:Convert होला। ज्यादातर उपप्रजातिन में, नर के वजन टेम्पलेट:Convert से कम होला आ मादा के वजन टेम्पलेट:Convert से ढेर होला, नर से डेढ़ गुना वजन वाली मादा के साथ भी मिलन होखत देखल जाला।[][२१][२२] बिहिरी के स्टैण्डर्ड नाप में: पाँख (wing chord) टेम्पलेट:Convert, पोंछ टेम्पलेट:Convert आ tarsus टेम्पलेट:Convert के होला।[११]

उपप्रजाति संपादन करीं

बिहिरी Falco peregrinus के कई ठे उपप्रजाति पहिचल गइल बाड़ी, इन्हन में 1994 ले 19 गो के स्वीकृति मिल चुकल रहे आHandbook of the Birds of the World,[][][२३] में en:Barbary falcon जवन कनारी दीप पर आ उत्तरी अफिरका के तटीय भाग में पावल जाले, के पेरेग्रीन फाल्कन Falco peregrinus, के उपप्रजाति मानल गइल बा न की अलग F. pelegrinoides के रूप में। 19 गो उपप्रजाति सभ के बिस्व के नक्शा पर बितरण नीचे दिहल जात बाटे:

Error creating thumbnail: फाइल गायब बा
Breeding ranges of the subspecies
  • Falco peregrinus anatum,
Error creating thumbnail: फाइल गायब बा
Painting of F. p. babylonicus by John Gould
  • Falco peregrinus babylonicus,

टेम्पलेट:Anchor

  • Falco peregrinus brookei,
  • Falco peregrinus calidus,
  • Falco peregrinus cassini,
  • Falco peregrinus ernesti,
  • Falco peregrinus furuitii,
  • Falco peregrinus macropus,
  • Falco peregrinus madens,
  • Falco peregrinus minor,
  • Falco peregrinus nesiotes,
  • Falco peregrinus pealei,
  • Falco peregrinus pelegrinoides,
  • Falco peregrinus peregrinator, शाहीन,[२४]
  • Falco peregrinus peregrinus,
  • Falco peregrinus radama, described by Hartlaub in 1861, is found in Madagascar and Comoros. It is non-migratory.[११]
  • Falco peregrinus submelanogenys,
  • Falco peregrinus tundrius

नोट संपादन करीं

  1. बहरी या बहिरी, कई ठो प्रजाति के बाज सभ के कहल जाला। एह में शाहीन भी आवेला। विद्यानिवास मिश्र (नाँव खंड देखल जाय) एकरे तीन ठो उपनाँव बतवले बाने बाकी ई मालुम नइखे कि एह में से पेरेग्रीन फाल्कन के कवन देसी नाँव बाटे।

संदर्भ संपादन करीं

टेम्पलेट:Reflist

स्रोत संपादन करीं

  1. Chambers English-Hindi Dictionary में Falcon के अर्थ।
  2. टेम्पलेट:Cite book
  3. टेम्पलेट:Cite book
  4. ४.० ४.१ ४.२ उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named White94
  5. ५.० ५.१ ५.२ उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Snow1998
  6. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named USFWS
  7. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named BBC
  8. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Smithsonian
  9. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Harpole2005
  10. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named TerminalVelocity
  11. ११.० ११.१ ११.२ उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Ferguson-Lees2001
  12. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Nittinger2005
  13. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Cade1996
  14. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Cade1988
  15. टेम्पलेट:Cite book
  16. टेम्पलेट:Cite book
  17. "..वने वने शिश्रिये तक्ववीरिव।"
    ऋग्वेद 10.91.2
  18. टेम्पलेट:Cite web
  19. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Potter2002
  20. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Scholz
  21. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named CRC
  22. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Whiteetal2002
  23. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Vaurie1961
  24. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Wijeratne2007