Jump to content

बिहिरी

भोजपुरीपिडिया से

टेम्पलेट:Taxobox

Falco peregrinus
Falco peregrinus madens

बिहिरी, बहिरी या बहरी[नोट १](टेम्पलेट:Lang-en, पेरेग्रीन फाल्कन; बैज्ञानिक नाँव:Falco peregrinus) चिरइन के बाज परिवार के चिरई बा।[][][] ई एक ठो शिकारी चिरई हवे। बड़हन कउआ के आकार के ई बाज, निलछाहूँ-स्लेटी रंग के पीठ आ सफेद धारीदार पेट वाला, काला मूंडी वाला आ मोंछदार होला। खास चिरइन के शिकार करे वाली अउरी अपने नियर शिकारी पक्षिन के तरे इहो चिरई लैंगिक बिसम रुपी होले आ मादा के आकर नर के आकार से पर्याप्त बड़हन होला।[][] बिहिरी के एकरे तेजी खातिर जानल जाला, काहें की अपने शिकार के झपट के पकड़े खातिर गोता लगावत घरी एकर स्पीड टेम्पलेट:Convert से ढेर होला[], इहे बिसेसता एकरा के धरती के सभसे तेज जानवर बना देले।[][] नेशनल ज्योग्राफिक के टीवी प्रोग्राम के अनुसार अबले बिहिरी के सभसे तेज गति टेम्पलेट:Convert नापल जा चुकल बाटे।[][१०]

बिहिरी के प्रजनन क्षेत्र आर्कटिक टुंड्रा से ले के उष्णकटिबंधीय क्षेत्र तक बिस्तार लिहले बाटे। खाली ध्रुवीय प्रदेश आ बहुत ऊँच पहाड़ी इलाका के आ उष्णकटिबंधीय वर्षावन के छोड़ के, ई धरती पर लगभग हर जगह पावल जाले। बर्फ़ से तोपाइल न रहे वाला जमीनी हिस्सा में खाली न्यूजीलैंड अइसन जगह बा जहाँ ई ना पावल जाले। ई बिसेसता के कारण ई दुनिया के सभसे ढेर बिस्तार क्षेत्र वाली शिकारी चिरई भी बाटे[११] आ दुनिया के सभसे ढेर पावल जाए वाली चिरई सभ में से गिनल जाले। एक्सपर्ट लो एह चिरई के 19 से 19 गो ले उपप्रजातिन के पहिचान करे ला जवन क्षेत्र आ रंग रूप के अंतर के आधार पर अलगावल जालीं; इहो बिबाद के बिसय बा की Barbary falcon के दू गो उपप्रजाति Falco peregrinus के नाँव से आ F. pelegrinoides. कहल जाला अलग बाड़ी की नाहीं। ई निर्धारित कइल गइल बा की इनहन में जेनेटिक बिसमता मात्र 0.6–0.8 % होले।[१२]

एकरे भोजन में आमतौर पर माझिल आकार के चिरई होलीं बाकी ई कबो-कबो छोट मैमल, छोट रेंगे वाला जंतु आ किरौना भी खा लेला। साल भर की उमिर में ई बच्चा पैदा करे लायक वयस्कता पा जाला आ ओकरे बाद जीवन भर प्रजनन करे ला। ई सामान्य रूप से scrape में रहे ला, जवन ऊँच क्लिफ़ के किनारा पर होला या फिर नया ज़माना में मनुष्य के बनावल ऊँच बिल्डिंग में भी हो सकेला।[१३] कुछ इलाका सभ में ई चिरई खतरा में आ गइल रहे जहाँ कीटनाशक के बहुत इस्तेमाल होखे, खासतौर पर डीडटी के। सत्तर के दश में डीडीटी पर प्रतिबंध लगले के बाद से एकरे संख्या में बढ़ती देखल गइल बाटे आ ई प्रजाति ओह इलाका सभ में भी खतरा से बाहर आ रहल बाटे; एकरे अलावा इन्हन के घोंसला बनावे के जगह के भी बड़ा पैमाना पर संरक्षित करे के कोसिस भइल बाटे।[१४]

बिहिरी के शिकार करे खातिर बाज पोसे वाला लोग बहुत महत्व देला काहें की ई बहुत तेज आ मजबूत होले आ शिकार करे में निपुण होले। हाल में ई के पकड़ के कैद कर के भी बच्चा पैदा करावे में सफलता मिले से एह चिरई के ई इस्तेमाल बढ़ल बाटे। ई आमतौर पर छोट-बड़, लगभग हर तरह के शिकार (चिरई) के पकड़े में प्रभावी होखे ले।

नाँव[संपादन करीं | स्रोत संपादित करीं]

बिहिरी, बहिरी या बहरी के रूप में एकर कई ठो उच्चारण प्रचलित बाटे जवना में हिंदी में बहरी सबसे प्रचलित बाटे। आमतौर पर ई अरबी के "बहर" शब्द से उत्पन्न मानल जाला। दूसरे अनुमान के मुताबिक़ ई संस्कृत के वि-हर्तु, वि-हारि या वि-हन्त्री (जे चिरई के मारे) से उत्पन्न हो सकेला या फिर वि-हरि (वीनां वीषु वा हरिः - पक्षी में सिंह की नियर)।टेम्पलेट:Sfn

हिंदी में बहरी शब्द एह चिरई खातिर आ एकरे एक ठो नजदीकी भाई-बंधु शाहीन बाज खातिर भी प्रयोग होला।[१५] तुरमुती, लगर आ खेरमुतिया तीन गो प्रकार के बहरी बतावल गइल बाटे।[१६]

संस्कृत में एकर अउरी दूसर नाँव शालिवसारिम बतावल गइल बाटेटेम्पलेट:Sfn, वैदिक शब्द तक्ववी[१७]क्षिप्रश्येन भी एही के होखला के अनुमान लगावल गइल बाटे। हालाँकि तक्ववी नाँव एकरे नजदीकी प्रजाति, शाहीन के भी हो सकेला।टेम्पलेट:Sfn एकरे अलावा एकर अउरी संभावित नाँव नीलच्छद श्येन (कल्पद्रुमकोष में) आ धूमिका (चरकसंहिता में) भी बाटे।टेम्पलेट:Sfn

एकर अंगरेजी आ बिग्यानिक नाँव पेरेग्रीन (peregrine) के मतलब "बाहरी" (comes from abroad) होला। ई नाँव एकरे पुरा उत्तरी गोलार्ध में प्रवास करे के समय पकड़ल जाए के कारण पड़ल हवे, एकरा के घोंसला से ना पकड़ल जाला।[१८]

बिबरण[संपादन करीं | स्रोत संपादित करीं]

बिहिरी के मूंडी देखावत फोटो

बिहिरी के शरीर के लंबाई टेम्पलेट:Convert आ पाँख के फइलाव टेम्पलेट:Convert होला।[][१९] नर आ मादा, दुनों के रंग-रूप plumage एक्के नियर होला, लेकिन बाकी शिकारी चिरइन नियर बिहिरी भी साइज में लैंगिक बिसमरुपी होले आ मादा के आकार नर के तुलना में 30% बड़हन होला।[२०] नर के वजन टेम्पलेट:Convert होला आ मादा के वजन टेम्पलेट:Convert होला। ज्यादातर उपप्रजातिन में, नर के वजन टेम्पलेट:Convert से कम होला आ मादा के वजन टेम्पलेट:Convert से ढेर होला, नर से डेढ़ गुना वजन वाली मादा के साथ भी मिलन होखत देखल जाला।[][२१][२२] बिहिरी के स्टैण्डर्ड नाप में: पाँख (wing chord) टेम्पलेट:Convert, पोंछ टेम्पलेट:Convert आ tarsus टेम्पलेट:Convert के होला।[११]

उपप्रजाति[संपादन करीं | स्रोत संपादित करीं]

बिहिरी Falco peregrinus के कई ठे उपप्रजाति पहिचल गइल बाड़ी, इन्हन में 1994 ले 19 गो के स्वीकृति मिल चुकल रहे आHandbook of the Birds of the World,[][][२३] में en:Barbary falcon जवन कनारी दीप पर आ उत्तरी अफिरका के तटीय भाग में पावल जाले, के पेरेग्रीन फाल्कन Falco peregrinus, के उपप्रजाति मानल गइल बा न की अलग F. pelegrinoides के रूप में। 19 गो उपप्रजाति सभ के बिस्व के नक्शा पर बितरण नीचे दिहल जात बाटे:

A map of the world, green shows on several continents, but there are also several big bare spots marked with E for extinct.
Breeding ranges of the subspecies
  • Falco peregrinus anatum,
Painting of F. p. babylonicus by John Gould
  • Falco peregrinus babylonicus,

टेम्पलेट:Anchor

  • Falco peregrinus brookei,
  • Falco peregrinus calidus,
  • Falco peregrinus cassini,
  • Falco peregrinus ernesti,
  • Falco peregrinus furuitii,
  • Falco peregrinus macropus,
  • Falco peregrinus madens,
  • Falco peregrinus minor,
  • Falco peregrinus nesiotes,
  • Falco peregrinus pealei,
  • Falco peregrinus pelegrinoides,
  • Falco peregrinus peregrinator, शाहीन,[२४]
  • Falco peregrinus peregrinus,
  • Falco peregrinus radama, described by Hartlaub in 1861, is found in Madagascar and Comoros. It is non-migratory.[११]
  • Falco peregrinus submelanogenys,
  • Falco peregrinus tundrius

नोट[संपादन करीं | स्रोत संपादित करीं]

  1. बहरी या बहिरी, कई ठो प्रजाति के बाज सभ के कहल जाला। एह में शाहीन भी आवेला। विद्यानिवास मिश्र (नाँव खंड देखल जाय) एकरे तीन ठो उपनाँव बतवले बाने बाकी ई मालुम नइखे कि एह में से पेरेग्रीन फाल्कन के कवन देसी नाँव बाटे।

संदर्भ[संपादन करीं | स्रोत संपादित करीं]

टेम्पलेट:Reflist

स्रोत[संपादन करीं | स्रोत संपादित करीं]

  1. Chambers English-Hindi Dictionary में Falcon के अर्थ।
  2. टेम्पलेट:Cite book
  3. टेम्पलेट:Cite book
  4. ४.० ४.१ ४.२ उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named White94
  5. ५.० ५.१ ५.२ उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Snow1998
  6. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named USFWS
  7. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named BBC
  8. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Smithsonian
  9. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Harpole2005
  10. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named TerminalVelocity
  11. ११.० ११.१ ११.२ उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Ferguson-Lees2001
  12. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Nittinger2005
  13. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Cade1996
  14. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Cade1988
  15. टेम्पलेट:Cite book
  16. टेम्पलेट:Cite book
  17. "..वने वने शिश्रिये तक्ववीरिव।"
    ऋग्वेद 10.91.2
  18. टेम्पलेट:Cite web
  19. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Potter2002
  20. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Scholz
  21. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named CRC
  22. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Whiteetal2002
  23. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Vaurie1961
  24. उद्धरण खराबी:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Wijeratne2007