Jump to content
Main menu
Main menu
move to sidebar
लुकवाईं
नेविगेशन
मुख्य पन्ना
हाल के बदलाव
अट्रेंडम पन्ना
मीडियाविकि के बारे में मदद
भोजपुरीपिडिया
खोज
खोजीं
Appearance
खाता बनाईं
खाता में प्रवेश
निजी औजार
खाता बनाईं
खाता में प्रवेश
Pages for logged out editors
learn more
योगदान
बातचीत
कैथी
के संपादन कइल जा रहल बा
पन्ना
बातचीत
भोजपुरी
पढ़ीं
संपादन करीं
स्रोत संपादित करीं
इतिहास देखीं
औजार
औजार
move to sidebar
लुकवाईं
Actions
पढ़ीं
संपादन करीं
स्रोत संपादित करीं
इतिहास देखीं
जनरल
इहाँ का जुड़ल बा
संबंधित बदलाव
खास पन्ना
पन्ना से जुड़ल जानकारी
Appearance
move to sidebar
लुकवाईं
चेतावनी:
रउआँ आपन खाता में प्रवेश नइखीं कइले। अगर रउआँ कौनों बदलाव करब त राउर आईपी पता सभके लउकी। अगर रउआ
खाता में प्रवेश करब
या
नया खाता बनाइब
तब, अउरी सुबिधा सब की संघे राउर संपादन के श्रेय भी राउर प्रयोगकर्तानाँव के मिली!
स्पैम-बिरोधी रोक (Anti-spam check) एके
मत
भरीं!
{{about|लिखाई के सिस्टम}} {{Infobox Writing system |name=कैथी |altname=कायथी, कायस्थी |type=[[आबूगीडा]] |languages=[[अंगिका]], [[अवधी भाषा|अवधी]], [[भोजपुरी]], [[ब्रजभाषा]], [[कैरेबियाई हिंदुस्तानी]], [[फीजी हिंदी]], [[मगही]], [[मैथिली]], [[हिंदी]], [[उर्दू]] |fam1=[[बाह्मी लिपि|ब्राह्मी]] |fam2=गुप्त लिपि |fam3=नागरी |sisters=[[देवनागरी]], [[नंदनागरी]] |time=c. 16वीं–20वीं सदी के मध्य ले |sample=Kaithi handwritten.svg |unicode=[http://www.unicode.org/charts/PDF/U11080.pdf U+11080–U+110CF] |iso15924= Kthi}} '''कैथी''', भा '''कायथी''' भा '''कायस्थी''', [[भारत|उत्तर भारत]] में इस्तिमाल होखे वाली एक ठो पुरान लिपि यानि [[लिखाई|लिखाई के सिस्टम]] हऽ। बीसवीं सदी के बीच के समय ले ई लिपि मुख्य रूप से पुरनका नॉर्थ-वेस्टर्न प्रोविंस, अवध आ [[भोजपुरी क्षेत्र]] में अउरी [[नेपाल]] के [[मधेस]] क्षेत्र में प्रयोग होखे। एह लिपि में कानूनी दस्तावेज, प्रशासनिक कामकाज के ब्यौरा आ निजी दस्तावेज लिखल जायँ।<ref>King, Christopher R. 1995. ''One Language, Two Scripts: The Hindi Movement in Nineteenth Century North India.'' New York: Oxford University Press.</ref> [[भोजपुरी]] मुख्य रूप से एही लिपि में लिखल जाय। धीरे-धीरे एह लिपि के चलन बंद हो गइल आ अब ई लगभग समाप्तप्राय बाटे। ==नाँव== कैथी शब्द "कायस्थ" से निकलल हवे। कायस्थ एक ठो सामाजिक समूह बाटे आ परंपरागत रूप से पुरान समय में ई लोग खाता-बही लिखे खातिर एह लिपि के इस्तेमाल करे।<ref>Grierson, George A. 1899. ''A Handbook to the Kaithi Character.'' Calcutta: Thacker, Spink & Co.</ref> कायस्थ समुदाय के लोग तत्कालीन राजघराना सभ से आ उत्तरी भारत के अंगरेजी सरकार जुड़ल रहे आ एह लोग के जमीन, लगान, कानूनी दस्तावेज, माफी (दानपत्र), आम चिट्ठी-पतरी आ दरबारी बेहवार के रोजनामा इत्यादि लिखे खातिर नियुक्त कइल जाय।<ref>Pandey, Anshuman. 2008. "Proposal to Encode the Kaithi Script in ISO/IEC 10646" [http://std.dkuug.dk/JTC1/SC2/WG2/docs/n3389.pdf]</ref> एही कायस्थ लोग द्वारा इस्तेमाल होखे वाला लिखाई के कायथी भा कैथी नाँव पड़ल। ==इतिहास== [[Image:Kaithi printed.jpg|thumb|right|225px|19वीं सदी के मध्य के कौनों समय में छपल रूप में कैथी]] [[चित्र:Kaithi2.JPG|thumb|right|225px|कैथी लिखाई में लिखल एक ठो कहनी, लेखक बाबू राम स्मरण लाल, 1898]] कैथी में लिखल दस्तावेज सभ सोरहवाँ सदी ले पुरान पावल गइल बाने। [[मुगल राज|मुगल काल]] में एकरे ब्यापक इस्तेमाल के पता चलल बा। 1880 के दशक में, [[ब्रिटिश राज]] में, [[बिहार]] के कचहरी कोर्ट के ई ऑफिशियल भाषा रहल। बाद में देवनागरी के महत्व ओह इलाका सभ में भी बढ़ल जेने पहिले कैथी ढेर प्रचलन में रहल आ ओकरे बाद कैथी के चलन धीरे धीरे कम होत गइल। ==विवरण== कैथी लिखाई बायें से दाहिने लिखल जाले।<ref name="Nakanishi1990">{{cite book|author=Akira Nakanishi|title=Writing Systems of the World|url=https://books.google.com/books?id=XVCo7lwPZB0C&pg=PA68|year=1990|publisher=Tuttle Publishing|isbn=978-0-8048-1654-0|pages=68–}}</ref> ई [[आबूगीडा]] प्रकार के लिखाई हवे। एह में व्यंजन में स्वर के चीन्हा मिला के लिखल जालें। स्वर के अक्षर सभ के अलग से भी लिखल जा सके ला। स्वर के चीन्हा व्यंजन अक्षर के ऊपर, नीचे आगे आ पाछे (अलग-अलग स्वर अनुसार) लागे लें। कैथी लिपि के एक ठो खासियत हवे उपर के पड़ी पाई (शिरोरेखा) के ना होखल।<ref name="Agravāla2004" /> कैथी लिपि के भी तीन गो प्रकार बतावल गइल बाटे: तिरहुती कैथी, मगही कैथी आ भोजपुरी कैथी।<ref name="Chaturvedi">{{cite book|author=चतुर्वेदी, राजेश्वर प्रसाद|title=हिंदी व्याकरण|url=https://books.google.com/books?id=cjilBQAAQBAJ&pg=PA23|isbn=978-81-7482-782-1|pages=23–}}</ref> कैथी के पुराना समय में बिस्तार के प्रमाण सुदूर पूरुब में [[आसाम]] ले मिलल बाटे। मगध क्षेत्र के संत आ सिद्ध लोग के दैनिक बेह्वार के लिखाई भी कैथी रहल। मगध से बंगाल आ आसाम ले भक्ति आंदोलन के समय के रचना सभ के लिखे खातिर एह लिपि के इस्तेमाल के भी प्रमाण मिले ला। इहो कहल जाला कि आसाम के वर्तमान भाषा आ लिपि के बिकास में कैथी के योगदान रहल बाटे।<ref name="Agravāla2004">{{cite book|author=Saroja Agravāla|title=Hindī ke janajātimūlaka upanyāsoṃ kī samājaśāstrīya cetanā aura usakā aupanyāsika pratiphalana|url=https://books.google.com/books?id=YduyZu4rAl0C&pg=PA115|year=2004|publisher=Star Publications|isbn=978-81-85244-86-0|pages=115–}}</ref> [[मैथिली]] भाषा के लिखे खातिर, आधुनिक काल में ले एह लिखाई के इस्तेमाल होखे के प्रमाण बाटे।<ref name="Choudhary1976">{{cite book|author=Radhakrishna Choudhary|title=A Survey of Maithili Literature|url=https://books.google.com/books?id=C0f898HDLAYC&pg=PA23|year=1976|publisher=Ram Vilas Sahu|isbn=978-93-80538-36-5|pages=23–}}</ref> ग्रियर्सन महोदय अपना खोज में ई पवलें कि मैथिलि लिखे खातिर (ओह समय तत्काल में) तीन गो प्रमुख लिपि इस्तेमाल मे रहल - मैथिली या तिरहुता के इस्तेमाल मिथिला के उच्च बर्ग के लोग करे, कैथी के प्रयोग पूरा उत्तर भारत के पढ़ल-लिखल मानल जाए वाला लोग करे आ तीसरी देवनागरी के प्रयोग बनारस के हिंदी समर्थक लोग द्वारा परचारित हो रहल रहे।<ref name="Brass2005">{{cite book|author=Paul R. Brass|title=Language, Religion and Politics in North India|url=https://books.google.com/books?id=SylBHS8IJAUC&pg=PA67|year=2005|publisher=iUniverse|isbn=978-0-595-34394-2|pages=67–}}</ref> वर्तमान में मैथिली के लिखे खातिर देवनागरी के प्रयोग हो रहल बा आ तिरहुता आ कैथी के चलन लगभग समाप्त हो चुकल बाटे। ब्रिटिश शासन के समय हिंदी/नगरी बिस्तार आ परचार के प्रयास चालू भइल आ फ़ारसी लिखाई के हटा के नागरी के ऑफिशियल दर्जा दियवावे के खातिर ई तर्क दिहल गइल कि नगरी लिखाई ढेर चलन में बाटे। हालाँकि, ओह समय एह बात के एकदम अनदेखी कइल गइल कि कैथी लिखाई नागरी से भी ढेर प्रचलन में रहल।<ref name="Rai2001">{{cite book|author=Alok Rai|title=Hindi Nationalism (tracks for the Times)|url=https://books.google.com/books?id=fmnpssOM_3kC&pg=PA51|year=2001|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-1979-4|pages=51–}}</ref> जब फ़ारसी लिखाई के हटावे के बात चलल तब प्रसिद्द व्याकरणबिद नेसफ़ील्ड कैथी के समर्थन कइलेन। कैम्पबेल के समय में 1873 में जब बिहार से फारसी लिखाई के ऑफिशियल दर्जा हटावे के बात चलल तबो शिक्षा आयोग के दिहल अपने रपट (1883-84) मे बंगाल प्रोविंसियल कमेटी कैथी लिपि के प्रस्ताव कइलस।<ref name="Rai2001" /> हालाँकि, हिंदी/नागरी समर्थक लोग के ई ना स्वीकार भइल। एह लोग के नजर में देवनागरी आ हिंदी, संस्कृत पर ढेर आश्रित रहले के कारण, ढेर शुद्ध लागल। 1912 में आरा के नागरी प्रचारिणी सभा सरकार से नगरी लिपि के इस्तमाल के प्रस्ताव कइलस।<ref name="Rai2001" /> ==वर्तमान दसा== उत्तर भारत के कुछ इलाका में अभी भी पुरान सरकारी दस्तावेज कैथी लिखाई में सुरक्षित बाने। खासतौर पर जमीन के खतियान के रिकार्ड पुरान समय से कैथी लिखाई में बा। एही से जब कौनों जमीन संबंधी बिबाद या खरीदे-बेचे के मामिला आवेला तब एह लिखाई के जानकार लोग के जरूरत पड़े ला।<ref>{{cite web|last=Khabar |first=Prabhat |url=http://www.prabhatkhabar.com/news/patna/story/798403.html |title=ढूंढ़ने से भी जिले में नहीं मिल रहे कैथी लिपि के अनुवादक |publisher=Prabhatkhabar.com |date=2016-05-12 |accessdate=2016-11-20}}</ref> वर्तमान में एह लिखाई के बस इहे महत्व रहि गइल बाटे आ बतावल जात बा कि एकरा जानकार लोग के कमी से काफी दिक्कत भी हो रहल बाटे। हाल में बिहार के सरकार आ नालंदा खुला विश्वविद्द्यालय के कुछ प्रयास कैथी लिपि सिखावे खातिर भइल बा। एकरा खातिर ट्रेनिंग कैम्प भी लगावे के खबर बा।<ref>{{cite web|url=http://www.bhaskar.com/news/BIH-PAT-HMU-MAT-latest-patna-news-051504-2178460-NOR.html |title=कैथी लिपि का प्रशिक्षण शिविर 11 जुलाई से |publisher=Bhaskar.com |date=2015-07-02 |accessdate=2016-11-20}}</ref> ==युनिकोड== {{Main|कैथी (युनिकोड ब्लॉक)}} अक्टूबर 2009 में कैथी के [[युनिकोड]] मानक में सामिल कइल गइल, जब एकर 5.2 वर्शन रिलीज भइल। कैथी खातिर निश्चित युनिकोड ब्लॉक बा U+11080–U+110CF: {{Unicode chart Kaithi}} {{clear}} ==संदर्भ== {{Reflist|30em}} ==बाहरी कड़ी== * कैथी लिपि के बारे में [http://www.omniglot.com/writing/kaithi.htm ऑम्निग्लॉट पर] [[श्रेणी:लिखाई]] [[श्रेणी:ब्राह्मी से बिकसित लिखाई]]
सारांश:
ई नोट कर लीं कि भोजपुरीपिडिया पर सगरी योगदान के दुसरा योगदानकर्ता लोगन द्वारा संपादित कइल जा सकेला, बदलल या हटावल जा सकेला। अगर आप ई नइखीं चाहत की राउर लिखल चीज के केहू भी बे-मोहछोह के संपादित क दे, तब ए के इहाँ मत डालीं।
रउआँ इहो वादा करत बानी की आप ई खुद लिखले बानी या फिर पब्लिक पहुँच में मौजूद या अइसने कौनों फ्री स्रोत से नकल कइले बानी (ढेर जानकारी खातिर
भोजपुरीपिडिया:कापीराइट सब
देखीं)।
बिना परमीशन के कॉपीराइट वाली चीज इहाँ कब्बो मत डालीं!
कैंसिल
संपादन में मदद
(नया विंडो में खोलीं)
ए पन्ना पर इस्तेमाल टेम्पलेट कुल:
टेम्पलेट:About
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite book
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite web
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Clear
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Infobox Writing system
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Main
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Reflist
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Unicode chart Kaithi
(
संपादन करीं
)