होम
अट्रेंडम
खाता में प्रवेश
सेटिंग्स
भोजपुरीपिडिया के बारे में
नामंजूरी
भोजपुरीपिडिया
खोजीं
भोजपुरी लोकगीत
के संपादन कइल जा रहल बा
चेतावनी:
रउआँ आपन खाता में प्रवेश नइखीं कइले। अगर रउआँ कौनों बदलाव करब त राउर आईपी पता सभके लउकी। अगर रउआ
खाता में प्रवेश करब
या
नया खाता बनाइब
तब, अउरी सुबिधा सब की संघे राउर संपादन के श्रेय भी राउर प्रयोगकर्तानाँव के मिली!
स्पैम-बिरोधी रोक (Anti-spam check) एके
मत
भरीं!
{{For2|संबंधित बिसय पर सामान्य लेख|[[लोक संगीत|लोकगीत]]|भोजपुरी संबंधी आम गीत-संगीत|[[भोजपुरी गाना आ संगीत]]}} '''भोजपुरी लोकगीत''' [[भारत]] आ [[नेपाल]] के [[भोजपुरी क्षेत्र]] में, आ कुछ अउरी देसन में जहाँ [[भोजपुरी]] भाषा बोले वाला लोग बसल बा, परंपरागत रूप से गावल जाए वाला [[लोक संगीत|लोकगीत]] हवें। भारत में भोजपुरी इलाका के बिस्तार [[पूर्वांचल|पूरबी उत्तर परदेस]], [[बिहार|पच्छिमी बिहार]], [[झारखंड]] आ [[छत्तीसगढ़]] के कुछ हिस्सा में बा आ नेपाल के तराई वाला इलाका के कुछ हिस्सा भोजपुरी भाषी क्षेत्र में आवे लें, जहाँ ई लोकगीत चलनसार बाने। अन्य जगहन में [[सूरीनाम]], [[फिजी]], [[मॉरिशस]] इत्यादि देशन में जहाँ भोजपुरी भाषी लोग बाटे एकर प्रचलन बाटे।<ref>[http://books.google.co.in/books?id=J_cULPopfxMC&lpg=PA220&dq=bhojpuri%20folk%20songs&pg=PA220#v=onepage&q=bhojpuri%20folk%20songs&f=false Ritual songs and folksongs of the Hindus of Surinam: proefschrift] By Swami Veda Bharati</ref><ref name="DTE" /> आमतौर पर एहू के दू गो बिभेद में बाँटल जा सकेला। एक हिस्सा ओह गीतन के बा जवन परंपरा में पुराना जमाना से चलि आ रहल बाड़ें। इन्हन के रचना के कइल ई किछु अता-पता नइखे। सैकड़न साल में ई गीत बनल बाड़ें।<ref name="DTE">{{cite web|last1=गुप्ता|first1=आलोक|title=Notes on migration|url=http://www.downtoearth.org.in/news/notes-on-migration-41292|website= downtoearth.org |accessdate=14 अप्रैल 2016|language=en|quote=Bhojpuri folk songs expressing feelings of women left behind by migrant workers have evolved over the centuries, reflecting changing patterns of migration}}</ref> [[कजरी]], सोहर, झूमर इत्यादि परंपरागत गीत एही श्रेणी में आई। दूसरा ओर महेंदर मिसिर के अलावा पछिला कुछ समय में प्रोफेशनल लोग के द्वारा लोकगीत के एगो बिधा के रूप में बिकसित करि के गावे के परंपरा शुरू भइल। [[भिखारी ठाकुर]]<ref>{{cite book|last1=Gajrani|first1=S.|title=History, Religion and Culture of India|date=2004|publisher=Gyan Publishing House|page=68|url=https://books.google.co.in/books?id=Ksgz4Fvt57QC&lpg=PA68&ots=tY2JqOL1Ge&dq=bhojpuri%20folk%20songs%20history&pg=PA68#v=onepage&q=bhojpuri%20folk%20songs%20history&f=false|accessdate=14 अप्रैल 2016}}</ref> के [[बिदेसिया]] से ले के वर्तमान समय के ढेर सारा गायक लोग के गीत के लोकगीत के बिधा में कहल जाला। भोजपुरी लोकगीतन के एकट्ठा करे के दिसा में कई लोग काम कइल। परसिद्ध भाषा बिग्यानी आ भारत के भाषाई सर्वे करे वाला [[जार्ज ग्रियर्सन]] कुछ भोजपुरी लोकगीत सभ के एकट्ठा क के उनहन के अंगरेजी में अनुवाद 1886 में ''रॉयल एशियाटिक सोसायटी'' के जर्नल में छपववलें।<ref name="ग्रियर्सन1886">{{cite journal|last1=ग्रियर्सन|first1=जॉर्ज अब्राहम|title=Some Bhoj'pūrī Folk-Songs|trans-title=कुछ भोजपुरी लोक-गीत|journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|date=1886|volume=18|issue=2|pages=207-267|url=http://www.jstor.org/stable/25208827|accessdate=18 जुलाई 2017|publisher=कैंब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस|language=en|issn=0035869X}}</ref> देवेंद्र सत्यार्थी कुछ अहिरऊ गीत "बिरहा" सभ के संकलन करिके छापा में छपववलें।<ref>{{cite book|last1=विद्यार्थी|first1=ऍल॰ पी॰|editor1-last=Dundes|editor1-first=Alan|title=Varia Folklorica|date=1978|publisher=Walter de Gruyter|page=220|url=https://books.google.co.in/books?id=J_cULPopfxMC&lpg=PA220&dq=folk%20bhojpuri%20sohar&pg=PA220#v=onepage&q=folk%20bhojpuri%20sohar&f=false|language=en|chapter=Folklore Research in India}}</ref> भोजपुरी लोकगीतन के साहित्यिक दृष्टि से अध्ययन कई गो लोग कइले बाटे जेवना में [[कृष्णदेव उपाध्याय]] के काम बहुत महत्व वाला बाटे।<ref>[http://books.google.co.in/books?id=ZOlNv8MAXIEC&lpg=PA675&dq=bhojpuri%20folk%20songs&pg=PA675#v=onepage&q=bhojpuri%20folk%20songs&f=false The Garland Encyclopedia of World Music: South Asia : the Indian subcontinent], edited by Bruno Nettl, Alison Arnold</ref> एकरे अलावा श्रीधर मिश्र<ref name="श्री">{{cite book|last1=मिश्र|first1=श्रीधर|title=भोजपुरी लोकसाहित्य: सांस्कृतिक अध्ययन|date=1971|publisher=[[हिन्दुस्तानी एकेडेमी]]|location=[[इलाहाबाद]]}}</ref> आ विद्यानिवास मिश्र के लिखल चीज<ref name="विद्या">{{cite book|last1=मिश्र|first1=विद्यानिवास|title=वाचिक कविता:भोजपुरी|date=2003|publisher=भारतीय ज्ञानपीठ|location=नई दिल्ली|isbn=81-263-0954-7|url=https://books.google.co.in/books?id=TeKsR7CXJZUC&lpg=PP2&ots=_orun_JSOD&dq=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%20%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%20%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%80&pg=PA7#v=onepage&q=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%20%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%20%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%80&f=false|accessdate=15 अप्रैल 2016}}</ref> भी खास महत्व के बा। ==प्रकार== भोजपुरी लोकगीतन के [[कृष्ण देव उपाध्याय|कृष्ण देव उपधिया]] चार गो प्रकार में बँटले बाने।<ref name="Upaddhyay1957">{{cite journal|last1=उपाध्याय|first1=कृष्ण देव|title=An Introduction to Bhojpuri Folksongs and Ballads|journal=Midwest Folklore|date=1957|volume=7|issue=2|pages=85-94|publisher=Indiana University Press|language=en|url=http://www.jstor.org/stable/4317636|accessdate=18 जुलाई 2017}}</ref> (1) संस्कार आ रीति-रेवाज से जुडल, (2) बरत-तिहुआर से संबंधित, (3) मौसम आ सीजन के अनुसार गावल जाए वाला, (4) कौनों जाति-समुदाय के गीत, आ (5) दैनिक जीवन के बिबिध कामकाज आ पेशा से जुड़ल गीत। ===संस्कार-रिवाज=== * '''सोहर''': लइका भइला पर भा लइका के जनम से संबंधित मोका पर - जइसे कि छट्ठी, बरही, जनम दिन, [[रामनउमी]], [[जन्माष्टिमी|जन्माष्टमी]] - पर गावल जाये वाला गीत। * '''बियाह के गीति''': [[बियाह]] संस्कार के समय गावल जाये वाला गीत सभ। * '''निर्गुन''': निर्गुन बैराग के भावना आ संसार के मोह छोड़ के सत्य के लखे वाला गीत हवे। आमतौर पर मौअत के समय गावल जाला। पंडित कुमार गंधर्व एकरा के शास्त्रीय गायन के बिधा के रूप में अस्थापित कइलें। भोजपुरी लोकगीत में भरत शर्मा के नब्बे के दशक में सभसे ढेर परसिद्धी एही निर्गुन के गावे से भइल। ===तिहुआर-ब्रत=== * '''पिंड़िया''': विशेष रूप से कुवांरी कन्याओं द्वारा मनावल जाला। जेवना अवसर पर भांति भांति के पिंड़िया के गीत गावल जाला। * '''छठ पूजा''': छठ भोजपुरिया समाज में मनावल जावे वाला एगो प्रमुख त्यौहार ह। इ अवसर पर बहुत सारा पारंपरिक एवं आधुनिक गीत गवाल जाला, जेवना में एगो पारंपरिक गीत " कांच ही बांस के बंहगिया, बहंगी लचकत जाय" बहुत प्रसिद्ध बा। * '''शीतला पूजा''':चैत नवरात्र में मनावे जावे वाला ई त्यौहार में देवीगीत के एकदम भरमार ह। जेमे "निमिया के डढ़ीया मईया लावेली झूलनवा" जैसे पारंपरिक गीत सदियों से गावल जाता। ===समुदाय=== * '''अहिरऊ''' भा '''बिरहा''': अहिर लोग के गीत हवे। बिरहा शब्द के उत्पत्ती कुछ लोग "बिरह" शब्द से मानेला, हालाँकि एह गीत सभ में खाई बिरह के भावना के बर्णन ना मिले ला। बाद के समय में त बिरहा के नाँव पर फिलिमी गाना सभ के तर्ज ले के ओह पर कहानी सुनावे के बिधा के भी बिरहा कहल गइल आ एह तरह के नवका बिरहा के कैसेट अस्सी-नब्बे के दशक में ख़ूब चलन में रहे। * '''गोंडऊ''': गोंड जनजाति के द्वारा शादी बियाह औरि अन्य अवसर पर गावे जाए वाला गीत। * '''धोबी गीत''': धोबी जाति के द्वारा शादी बियाह औरि अन्य अवसर पर गावे जाए वाला गीत। ===मौसमी=== * '''होरी/फगुआ''': [[फागुन]] के महीना में [[होली]] के समय गावल जाये वाला गीत के होरी भा फगुआ कहल जाला। * '''[[चइता|चइता/चइती]]''': [[चइत]] के महीना में गावल जाये वाला गीत। * '''[[कजरी]]''': [[सावन]] की महीना में गावल जाये वाला लोकगीत हउवे। कजरी झुलुआ खेलत समय गावल जाले। छोट बंद के ई गीत तेज आ चंचल लय के होलें। कजरी के दू गो रूप बतावल जाला, मिर्जापुरी कजरी आ बनारसी कजरी जवन उपशास्त्रीय गायन की रूप में गावल जाला। कजरी की गीतन के मुख्य बिसय राधा-कृष्ण के प्रेम, [[रामायण]] के प्रसंग आ ननद-भउजाई के संवाद हवें। ===कामकाज=== * '''जँतसार''': जाँता पीसत घरी मेहरारुन द्वारा गावल जाये वाला गीत। * '''रोपनी- कटनी: धान के रोपनी कटनी करत समय औरतन के द्वारा गावल जाये वाला गीत। * '''कहरवा''': दूल्हा दुल्हन के डोली ढोवत घरी कहारन के द्वारा गावल जाये वाला गीत। ===अन्य बिबिध=== * '''झूमर''': छोट पद वाला गीत जौना के लय चंचल आ ताल के चाल तेज होला। * '''पुरबी''': एगो खास धुन वाला गीत हवें। एक समय में महेन्दर मिसिर के लिखल पुरबी पुरा भोजपुरी इलाका में बहुत चलन में रहे। परसिद्ध गीत - "अँगुरी में डंसले बिया नगिनिया हो..." एगो पुरबी गीत हवे। एकर लय धीरे होले बाकी ताल के ठेका द्रुत गति से चलेला। == गायक गायिका लोग == भोजपुरी लोकगीत, गायकी के बिधा के रूप में भी चलन में बा आ बिबिध किसिम के परंपरागत पुराना लोकगीत सभ के भी एह बिधा में गिनल जाला आ बाद के कई गीतकार आ गायक लोग भोजपुरी भाषा में बिबिध किसिम के रचना सभ के भी एह बिधा के तहत गवले बाने। भोजपुरी लोकगीत के कुछ प्रमुख गायक लोग में [[शारदा सिन्हा]], [[भरत शर्मा]], [[मनोज तिवारी]], [[कल्पना पटवारी]], [[चंदन तिवारी]], [[पवन सिंह]], [[दामोदर राव]] नियर लोग बा। ==संदर्भ== {{reflist|35em}} ==अउरी पढ़ल जाय == * [https://books.google.co.in/books?id=TeKsR7CXJZUC&lpg=PP2&ots=_orun_JSOD&dq=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%20%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%20%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%80&pg=PP2#v=onepage&q=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%20%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%20%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%80&f=false वाचिक कविता:भोजपुरी] - विद्यानिवास मिश्र, भारतीय ज्ञानपीठ, [[नई दिल्ली]]। * {{cite book |last1=Shrivastva |first1=Dr Shailesh |title=Bhojpuri Sanskar Geet Aur Prasar Madhyam |date=1 जनवरी 2009 |publisher=Radhakrishna Prakashan |isbn=978-81-8361-309-5 |url=https://books.google.co.in/books?id=kfKomOiIWLEC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA80&dq=%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%20%E0%A4%86%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4&hl=hi&pg=PA80#v=onepage&q=%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%20%E0%A4%86%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4&f=false |language=hi}} ==बाहरी कड़ी== *[http://books.google.co.in/books?id=7H3YAAAAMAAJ&q=bhojpuri+folk+songs&dq=bhojpuri+folk+songs&hl=en&sa=X&ei=F_bZU-ryIYSUuASUr4GwDA&ved=0CDkQ6AEwBg Marriage songs from Bhojpuri region, Candramaṇisiṃha, Kitab Mahal, 1979] {{Bhojpuri}} [[श्रेणी:लोकगीत]] [[श्रेणी:कथा]] [[श्रेणी:भोजपुरी संस्कृति]] [[श्रेणी:भोजपुरी साहित्य]] [[श्रेणी:भोजपुरी लोकगीत| ]] {{संस्कृति-आधार}}
सारांश:
ई नोट कर लीं कि भोजपुरीपिडिया पर सगरी योगदान के दुसरा योगदानकर्ता लोगन द्वारा संपादित कइल जा सकेला, बदलल या हटावल जा सकेला। अगर आप ई नइखीं चाहत की राउर लिखल चीज के केहू भी बे-मोहछोह के संपादित क दे, तब ए के इहाँ मत डालीं।
रउआँ इहो वादा करत बानी की आप ई खुद लिखले बानी या फिर पब्लिक पहुँच में मौजूद या अइसने कौनों फ्री स्रोत से नकल कइले बानी (ढेर जानकारी खातिर
भोजपुरीपिडिया:कापीराइट सब
देखीं)।
बिना परमीशन के कॉपीराइट वाली चीज इहाँ कब्बो मत डालीं!
कैंसिल
संपादन में मदद
(नया विंडो में खोलीं)
ए पन्ना पर इस्तेमाल टेम्पलेट कुल:
टेम्पलेट:Bhojpuri
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite book
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite journal
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite web
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:For2
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Reflist
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:संस्कृति-आधार
(
संपादन करीं
)