होम
अट्रेंडम
खाता में प्रवेश
सेटिंग्स
भोजपुरीपिडिया के बारे में
नामंजूरी
भोजपुरीपिडिया
खोजीं
हनुमान
के संपादन कइल जा रहल बा
चेतावनी:
रउआँ आपन खाता में प्रवेश नइखीं कइले। अगर रउआँ कौनों बदलाव करब त राउर आईपी पता सभके लउकी। अगर रउआ
खाता में प्रवेश करब
या
नया खाता बनाइब
तब, अउरी सुबिधा सब की संघे राउर संपादन के श्रेय भी राउर प्रयोगकर्तानाँव के मिली!
स्पैम-बिरोधी रोक (Anti-spam check) एके
मत
भरीं!
{{Infobox deity | type = हिंदू | name = हनुमान | image = Maruti.JPG | caption = हनुमान, राजा रवि वर्मा के बनावल चित्र | affiliation = [[देव (हिंदू धर्म)|देव]]<br>[[राम|श्रीराम]] आ [[सीता]] के भक्त (बैष्णव मत)<br>[[शिव]] के अवतार भा अंश | deity of = बल, बुद्धि, भक्ति आ बिद्या के देवता | parents = अंजना (महतारी)<br>केशरी, पवनदेव<ref name=debroy184>{{cite book|author=Bibek Debroy|title=The Mahabharata: Volume 3|url=https://books.google.com/books?id=af1qFbouaVMC&pg=PA184|year=2012|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-310015-7|pages=184 with footnote 686}}</ref> भा [[शिव]] (पिता) | weapon = गदा | texts = [[रामायण]], [[रामचरितमानस]], [[हनुमान चलीसा]], बजरंग बाण, शिव पुराण<ref>{{cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=19aoCgAAQBAJ&pg=PT193|title=Hinduism in the Modern World|author=Brian A. Hatcher|publisher=Routledge|year=2015|isbn=9781135046309}}</ref> | festivals = हनुमान जयंती }} '''हनुमान''', [[हिंदू धर्म]] में एगो [[देवता]] हवें जिनकर रूप [[बानर]] के ह। हनुमान के अनन्य [[राम]]भक्त के रूप में मानल जाला<ref name="Williams2008p146"/> आ भारतीय उपमहादीप आ दक्खिन-पुरुब एशिया में मिले वाला "[[रामायण]]" के बिबिध रूप आ पाठ सभ में हनुमान एगो प्रमुख चरित्र हवें।<ref name="Claus2003p280"/> हनुमान के चिरंजीवी मानल जाला आ एह रूप में इनके बिबरन अउरी कई ग्रंथ सभ, जइसे कि [[महाभारत]],<ref name="Williams2008p146"/> कई गो पुराण सभ में आ जैन ग्रंथ सभ,<ref name=brithanuman/> बौद्ध,<ref name=whitfield212/> आ सिख धर्म के ग्रंथ सभ में मिले ला।<ref name="louis143"/> कई ग्रंथ सभ में हनुमान के [[शिव]] के अवतार<ref name="Williams2008p146"/> भा अंश भी मानल गइल बा।{{sfn|Devi Vanamali|2016|p=27}} हनुमान के अंजना आ केशरी के बेटा मानल जाला, आ कुछ कथा सभ के मोताबिक पवन देव के भी, काहें कि इनके जनम में पवनदेव के भी योगदान रहे।<ref name=debroy184/><ref name="Melton2010p1310">{{cite book|author1=J. Gordon Melton|author2=Martin Baumann|title=Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices, 2nd Edition|url= https://books.google.com/books?id=v2yiyLLOj88C |year= 2010|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-204-3|pages=1310–1311}}</ref> हिंदू धरम में हनुमान के देवता भा पूज्य चरित्र के रूप में परतिष्ठा कब भइल ई बिबाद के बिसय बा। एहू बारे में बिबाद बा कि इनके पहिले का स्वरुप रहल आ वर्तमान देवता के रूप से केतना अलग रहल।{{sfn|अंबा प्रसाद श्रीवास्तव|2000|p=}} बैकल्पिक थियरी सभ के अनुसार इनके बहुत प्राचीन साबित कइल जाला, ग़ैर-आर्य देवता के रूप में कल्पित कइल जाला जेकरा के बाद में वैदिक आर्य लोग संस्कृताइज क लिहल, या फिर साहित्य में इनके धार्मिक प्रतीकवाद के उपज आ यक्ष रुपी देवता लोग के फ्यूजन से गढ़ल देवता के रूप में भी कल्पित कइल जाला।<ref name=ludvik2/><ref name="Philip_2007"/>{{rp|39–40}} हालाँकि, हिंदू धर्म के परसिद्ध कृति रामायण महाकाव्य आ एकरे बाद के बिबिध रामकथा सभ में हनुमान एगो प्रमुख चरित्र के रूप में मौजूद बाने, इनके पूजा करे के बिबरन प्राचीन आ मध्यकालीन ग्रंथ सभ में आ पुरातात्विक खोदाई से मिलल सबूत सभ में कम मिले के बात कहल जाला। अमेरिकी भारतबिद, फिलिप लुटगेंडार्फ, जे हनुमान पर अध्ययन करे खाती मशहूर बाने, माने लें कि हनुमान के धार्मिक आ पूज्य देवता के रूप में महत्व रामायण के रचना के लगभग 1,000 साल बाद दूसरी सहस्राब्दी ईसवी में भइल जब इस्लाम के भारत में आगमन भइल।<ref name="Paula Richman 2010">Paula Richman (2010), ''Review: Lutgendorf, Philip's Hanuman's Tale: The Messages of a Divine Monkey'', The Journal of Asian Studies; Vol 69, Issue 4 (Nov 2010), pages 1287-1288</ref> भक्ति आन्दोलन के संत, जइसे कि समर्थ रामदास इत्यादि लोग द्वारा हनुमान के राष्ट्रवाद आ अत्याचार के खिलाफ बिद्रोह के चीन्हा के रूप में स्थापित कइल गइल।<ref name=lele114/> आज के ज़माना में इनके मुर्ती, चित्र आ मंदिर बहुत आम बाने।<ref name="JonesRyan2006p177">{{cite book|author1=Constance Jones|author2=James D. Ryan|title=Encyclopedia of Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC |year=2006|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7564-5|pages=177–178}}</ref> हनुमान के "ताकत, हीरोइक कामकर्ता आ सबल क्षमता" के साथ "कृपालु, आ राम के प्रति भावनात्मक भक्ति" के चीन्हा के रूप में शक्ति आ भक्ति के आदर्श मिलजुल रूप वाला देवता के रूप में परतिष्ठा भइल।<ref name=lutgendorf26>{{cite book | author=Philip Lutgendorf | title=Hanuman's Tale: The Messages of a Divine Monkey | url=https://books.google.com/books?id=fVFC2Nx-LP8C&pg=PA31 | accessdate=14 July 2012 | year= 2007 | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0-19-530921-8 |pages=26–32, 116, 257–259, 388–391}}</ref> बाद के साहित्य में हनुमान के मल्लजुद्ध, आ कलाबाजी के देवता के रूप में भी आ ग्यानी-ध्यानी बिद्वान के रूप में भी स्थापना भइल।<ref name="Williams2008p146">{{cite book|author=George M. Williams|title=Handbook of Hindu Mythology|url=https://books.google.com/books?id=N7LOZfwCDpEC&pg=PA146 |year=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533261-2|pages=146–148}}</ref> इनके निरूपण आत्म-नियंत्रण, बिस्वास आ आस्था, नियत कारज में सेवा के भावना के छिपल निरूपण भइल जेकर बाहरी रूप भले बानर के बा।<ref name="JonesRyan2006p177"/><ref name="Lutgendorf 1997 311–332">{{cite journal | last=Lutgendorf | first=Philip | title=Monkey in the Middle: The Status of Hanuman in Popular Hinduism | journal=Religion | publisher=Routledge | volume=27 | issue=4 | year=1997| doi=10.1006/reli.1997.0095 | pages=311–332}}</ref><ref name=ludvik2>{{cite book|author=Catherine Ludvik|title=Hanumān in the Rāmāyaṇa of Vālmīki and the Rāmacaritamānasa of Tulasī Dāsa|url=https://books.google.com/books?id=KCXQN0qoAe0C |year=1994|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-1122-5|pages=2–9}}</ref> हिंदू धर्म में एगो बहुत चलनसार देवता होखे के साथे-साथ हनुमान जैन आ बौद्ध धर्म में भी मौजूद बाने।<ref name=brithanuman/><ref>{{cite journal | last=Lutgendorf | first=Philip | title=My Hanuman Is Bigger Than Yours | journal=History of Religions | publisher=University of Chicago Press | volume=33 | issue=3 | year=1994 | doi=10.1086/463367 | pages=211–245}}</ref> इहे ना, बलुक भारत से बहरें के कई देसन में हनुमान के बिबिध रूप में परतिष्ठा बा, जइसे कि म्यांमार, थाइलैंड, कंबोडिया, मलेशिया आ बाली अउरी इंडोनेशिया में हनुमान के पूजल जाला भा इनके मुर्ती के निरूपण मिले ला। बाहरी देसन में हनुमान के चित्रण कुछ अलग तरीका से भी मिले ला जे हिंदू धर्म के हनुमान से भिन्न बा। उदाहरण खाती कुछ संस्कृति में हनुमान के बिसाल छाती वाला शक्तिशाली देव के रूप में जरूर कल्पित कइल जाला बाकिर उनके ब्रह्मचारी रूप में ना बलुक बियाह करे आ लइका-फइका वाला रूप में मानल गइल बा जइसे भारतो के कुछ इलाकाई हिस्सा में मानल जाला। कुछ बिद्वान लोग के अइसन मत भी बा कि परसिद्ध चीनी काब्यात्मक उपन्यास "शीयूजी" (पच्छिम के यात्रा), जे चीनी यात्री ह्वेन सांग (602–664 ईसवी) के भारत यात्रा के बिबरण से परभावित हो के लिखल गइल रहे, एह में कौतुक आ साहस भरल बानर के चरित्तर वाला हीरो, हनुमान के कथा से प्रेरणा ले के रचल गइल हवे।<ref name=brithanuman>Wendy Doniger, [https://www.britannica.com/topic/Hanuman Hanuman: Hindu mythology], Encyclopaedia Britannica; For a summary of the Chinese text, see [https://www.britannica.com/topic/Xiyouji Xiyouji: NOVEL BY WU CHENG’EN]</ref><ref>H. S. Walker (1998), [https://pdfs.semanticscholar.org/0e76/16987a9845d9aefc84e0aaf88f4ffd6a3a4b.pdf Indigenous or Foreign? A Look at the Origins of the Monkey Hero Sun Wukong], Sino-Platonic Papers, No. 81. September 1998, Editor: Victor H. Mair, University of Pennsylvania</ref> ==नाँव== [[File:A Hanuman sculpture in Singapore.jpg|left|upright=0.8|thumb|160px|प्रणाम के मुद्रा में हाथ जोड़ले हनुमान]] "हनुमान" नाँव, जे इनके सभसे चलनसार नाँव हवे, के उत्पत्ति आ अरथ के बारे में लोग एकमत नइखे। हिंदू धरम में एकही देवता के कई गो नाँव होखल बहुत आम बात हवे। कौनों-न-कौनों बिसेसता भा लच्छन के आधार पर देवता लोग के बिबिध नाँव रखल गइल हवें।<ref name="Philip_2007"/>{{rp|31–32}} हनुमान के भी कई गो अउरी नाँव बाड़ें जइसे कि आंजनेय, अंजनीसुत, अंजनी पुत्र, मारुति, पवनसुत, बजरंगबली इत्यादि बाकी एह में से सभके इस्तेमाल हमेशा ना होला। आम तौर प सभसे चलन में हनुमाने हवे। एह नाँव के पाछे एगो ब्याख्या ई दिहल जाला कि हनुमान जी बचपन में सुरुज भगवान के सुघर फल बूझ के लपक लिहलें आ मुँह में भर लिहलें जवना से चारों ओर अन्हियारी फइल गइल आ हनुमान के मुँह से सुरुज के बहरें निकासे खाती इंद्र अपना बज्र से प्रहार कइलेन जवना से हनुमान जी के दाढ़ी ("संस्कृत में ''हनु'') कुछ टेढ़ भ गइल। एही के बाद टेढ़ हनु वाला, इनके हनुमान कहल जाए लागल।<ref name="Philip_2007"/>{{rp|31–32}} एगो दूसर ब्याख्या ई कइल जाला कि संस्कृत में "हन्" के अरथ होला नास होखल, आ "मान" के अरथ होला गरब भा अभिमान; एह आधार पर हनुमान के अरथ बतावल जाला कि जेकर भक्ति में आपन मान नष्ट हो गइल होखे। अइसन इनके द्वारा राम आ सीता के भक्ति में अनन्य समर्पण आ भक्ति के कारण बतावल जाला। एह तरीका से हनुमान के ताकत, शक्ति आ बीरता के साथे साथ भावुक आ दयालु अउरी भक्त देवता के रूप में कल्पित कइल जाला आ भक्ति आ शक्ति दुन्नों के चीन्हा के रूप में देखल जाला।<ref name="Philip_2007">{{cite book | author=Philip Lutgendorf | title=Hanuman's Tale: The Messages of a Divine Monkey | url=https://books.google.com/books?id=fVFC2Nx-LP8C&pg=PA31 | accessdate=14 July 2012 | year= 2007 | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0-19-530921-8 }}</ref>{{rp|31–32}} एगो तिसरहा मत जैन धरम में मिले ला। एह कथा के मोताबिक हनुमान अपना बचपन के दिन एगो अइसन [[दीप]] पर बितवलें जेकर नाँव ''हनुरुह'' रहे; एही दीप के नाँव पर इनकरो नाँव हनुमान धरा गइल।<ref name="Philip_2007"/>{{rp|189}} हनुमान शब्द के भाषाई बिबिधता के रूप में ''हनुमत'', ''अनुमान'' ([[तमिल भाषा|तमिल]] में), ''हनुमंत'' ([[कन्नड़]]), ''हनुमंथुदु'' ([[तेलुगु भाषा|तेलुगु]]) इत्यादि मिले लें। हनुमान के अलावा इनके अन्य कई नाँव नीचे दिहल जा रहल बाने: * ''आंजनेय'',<ref>{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year= 1990| page= 68|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}</ref> जेकर बिबिध रूप बाड़ें: ''अंजनीसुत'', ''अंजनेयार'' (तमिल) ''आंजनेयादु'' (तेलुगु)। ई सगरी नाँव इनके महतारी अंजना के नाँव पर रखल हवें आ इनहन के मतलब होला "अंजनी के बेटा"। * ''केशरी नंदन'', पिता केशरी के नाँव पर, जेकर मतलब बा "केशरी के बेटा" * ''मारुति'', (''मरुत'' माने पवन या वायुदेव) "पवन के बेटा";<ref name="Claus2003p280"/> अन्य नाँव में ''पवनसुत'', ''पवनपुत्र'', ''वायुनंदन'' इत्यादि। * ''बजरंग बली'', "जेकर अंग बज्र नियर बलवान होखे"; ई नाँव उत्तर भारत के देहाती इलाका में बहुत चलनसार हवे।<ref name="Philip_2007"/>{{rp|31–32}} * ''संकट मोचन'', "संकट से छुटकारा दियावे वाला"<ref name="Philip_2007"/>{{rp|31–32}} * ''महावीर''', मने की महान बीर, * ''कपीश'', कपि, मने बानर लोग के स्वामी इत्यादि। {{clear}} ==इहो देखल जाय== * [[हनुमान चलीसा]] * [[संकट मोचन मंदिर]] ==संदर्भ== {{Reflist|33em}} ==स्रोत== {{refbegin}} * {{cite book|ref=harv|author=Devi Vanamali|title=Shree Hanuman Leela|url=https://books.google.com/books?id=Jg4WDgAAQBAJ&pg=PA27|year=2016|publisher=Manjul Publishing|isbn=978-81-8322-724-7}} <!-- {{sfn|माहेश्वरी|1998|p=}} --> * {{cite book|ref=harv|last=माहेश्वरी|first=प्रेमचन्द्र|title=हिंदी रामकाव्य का स्वरुप और विकास|url=https://books.google.com/books?id=4gV7Xo9L4WgC&pg=PA128|year=1998|publisher=वाणी प्रकाशन}} * {{cite book|ref=harv|author=अंबा प्रसाद श्रीवास्तव|title=Rāmāyaṇa kā ācāra darśana|url=https://books.google.com/books?id=8SkuQRyd5f0C&pg=PA185|year=2000|publisher=Bhāratīya Jñānapiṭha|isbn=978-81-263-0283-3}} {{refend}} ==बाहरी कड़ी== {{Commons category|Hanuman}} * [https://www.britannica.com/topic/Hanuman हनुमान] - ''Encyclopædia Britannica'' {{in lang|en}} {{हिंदू देवी-देवता}} [[श्रेणी:हिंदू धर्म]] [[श्रेणी:देवी-देवता]]
सारांश:
ई नोट कर लीं कि भोजपुरीपिडिया पर सगरी योगदान के दुसरा योगदानकर्ता लोगन द्वारा संपादित कइल जा सकेला, बदलल या हटावल जा सकेला। अगर आप ई नइखीं चाहत की राउर लिखल चीज के केहू भी बे-मोहछोह के संपादित क दे, तब ए के इहाँ मत डालीं।
रउआँ इहो वादा करत बानी की आप ई खुद लिखले बानी या फिर पब्लिक पहुँच में मौजूद या अइसने कौनों फ्री स्रोत से नकल कइले बानी (ढेर जानकारी खातिर
भोजपुरीपिडिया:कापीराइट सब
देखीं)।
बिना परमीशन के कॉपीराइट वाली चीज इहाँ कब्बो मत डालीं!
कैंसिल
संपादन में मदद
(नया विंडो में खोलीं)
ए पन्ना पर इस्तेमाल टेम्पलेट कुल:
टेम्पलेट:Cite book
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Cite journal
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Clear
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Commons category
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:In lang
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Infobox deity
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Refbegin
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Refend
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Reflist
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Rp
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:Sfn
(
संपादन करीं
)
टेम्पलेट:हिंदू देवी-देवता
(
संपादन करीं
)